Toxic toys

Geld door schuld: de verborgen architectuur van ongelijkheid.

Wed, 14 Jan 2026 22:39:44 GMT

Geld door schuld: de verborgen architectuur van ongelijkheid.

Monetaire geletterdheid #5

Met de oprichting van de Bank of England in 1694 ontstond een wettelijk gereguleerd financieel systeem waarbij kredietverlening werd geprivatiseerd en geconcentreerd in handen van een kleine groep. Dit markeerde het begin van een kapitalistisch systeem gericht op rente-inkomsten, het ontstaan van de zogenoemde financiële of niet-reële economie. Het resulteerde in een structuur waarbij inkomens uit de productieve economie werden afgeroomd en via rente en belastingen doorstroomden naar een beperkte groep bankaandeelhouders: een systemische herverdeling van arm naar rijk.

Deze blog is geïnspireerd door Debt, Design and Disparity: Monied Power and the Institutional Roots of Unequal Britain van dr. Plamen Ivanov. Concreet onderzoekt het boek de oprichting van de Bank of England en de context waarin dit mogelijk werd. Vanuit een breder historisch en maatschappelijk perspectief beschrijft het de institutionele transitie aan het einde van de 17de eeuw, waarbij de landadel werd verdrongen door een nieuwe, financiële, elite en economische ongelijkheid werd verankerd in een nieuw monetaire systeem.

Monetaire macht in handen van private partijen

De vorige blog “Tussen keizer en bankier” toonde reeds aan hoe ons huidige monetair en financieel systeem bepaald wordt door hoe het Westen reeds vele eeuwen terug naar geld keek, en hoe een bepaalde ondernemende klasse de (publieke) taak van geldcreatie wist te kapen ten voordele van het eigenbelang. Nochtans zijn geldcreatie en geldtoewijzing kerninstrumenten van economisch beleid waarbij een welvarende samenleving mogelijk is op voorwaarde dat het bevoegde bestuur (governance) handelt in functie van het grotere geheel, ‘The greatest good for the greatest number of people’ [1] . We zagen dat enkel wie macht heeft over geldcreatie en -toewijzing de verantwoordelijkheid voor economisch beleid kan opnemen. Met de oprichting van de Bank of England in 1694 droegen koning en parlement deze macht officieel over aan een beperkte groep private aandeelhouders.

En net over dat laatste wil deze blog meer duidelijkheid brengen, of alvast handvatten voor kritische reflectie bieden. Welke lessen kunnen we trekken uit de oprichting van de Bank of England, waarbij de (overheids)schuld geprivatiseerd werd? Wetende dat deze bank in het Westen model stond voor het monetair en financieel beleid en significant bijdroeg aan het huidige monetaire en financiële systeem dat onze economie en samenleving bepaalt. Een model dat bovendien door supranationale instellingen zoals het IMF en de Wereldbank wereldwijd verspreid werd volgens het narratief dat ‘onafhankelijke’ private schuldverleners noodzakelijk zijn voor economische groei.

Wat hierbij echter niet uitgedrukt wordt, is dat (i) geldcreatie en -allocatie kerninstrumenten van economisch beleid zijn en dat deze beleidsmiddelen in een constructie met private grootbanken door de overheid impliciet overgedragen worden aan private partijen. Private partijen die bovendien (ii) rente mogen aanrekenen op geld dat ze ‘uit het niets creëren’. Geld dat overheden evenzeer zouden kunnen uitgeven, in eigen beheer, waardoor de rentelasten vermeden zouden worden. Kort samengevat, de privatisering van de overheidsschuld creëerde een jaarlijkse rentelast die via belastingen door de productieve bevolking betaald wordt. Een rentelast die had kunnen vermeden worden indien overheden hun eigen schulden zouden uitgeven. Deze private partijen worden in het onderzoek van Plamen Ivanov de ‘faceless winners’ van de monetaire transitie genoemd die dankzij het systeem van private schuldfinanciering schatrijk werden ten koste van de gemeenschap.

Kortom, de oprichting van de Bank of England zorgde voor een systeemwijziging die, hoewel voor de meerderheid onzichtbaar, een grote impact had op welvaart en welzijn van mens en maatschappij. De mensheid en haar politieke vertegenwoordigers gaven officieel hun financiële en economische soevereiniteit op, ten voordele van private partijen die vooral handelden in hun eigenbelang. Het systeem werd de daaropvolgende decennia gelegaliseerd. De nieuwe monetaire organisatie leidt ‘by design’ tot een transfer van arm naar rijk.

De Bank of England als blauwdruk voor (centrale) banken

De Centrale Bank van Engeland (1694) wordt algemeen beschouwd als de eerste centrale bank, naar wier welk voorbeeld vele private banken opgericht werden. Eigenlijk was de Zweedse Riksbank, die in 1668 het levenslicht zag, officieel de eerste. Het doel van beide banken was om een instrument te zijn voor het regelen van overheidsschulden, tegen aanrekening van intrest. Het waren puur private en commerciële banken, maar als belangrijkste bankier van de regering kregen ze allerlei privileges waaronder het monopolie tot uitgifte van bankbiljetten. De term centrale bank, en ook de functie van lender of last resort, verschenen pas in de 19 ^de eeuw.

Het ontstaan en de ontwikkeling van centrale banken hing heel nauw samen met de geldnood van regeringen, een geldnood die rechtstreeks verband hield met de kosten van het voeren van oorlog. Noch de Riksbank noch de Bank of England waren banken die gericht waren op het dienen van de publieke zaak. Integendeel, het waren de facto de bankiers voor de regeringen, instellingen die zorgden voor een continue geldstroom ten voordele van de regering, zonder dat de regering tot de onsympathieke maatregel van het verhogen van belastingen moest overgaan. Op korte termijn althans, de rentebetalingen op de leningen aan de overheid leidden op termijn tot veel hogere kosten die evenzeer door belastingen gefinancierd werden.

 De privatisering van staatsschuld

Het monetaire systeem werd bij het einde van de 17e eeuw grotendeels geprivatiseerd ten gunste van een klein aantal economische actoren, namelijk de aandeelhouders van de Bank of England. Zij kregen het privilege om leningen aan de staat te verstrekken tegen een rente van 8%, evenals een monopolie als bank van de regering, wat neerkwam op toegang tot grote kredietvolumes. Bij een rentevoet van 8% leverde dit aanzienlijke winsten op, met een vrijwel onbestaand risico op wanbetaling , aangezien het parlement via belastingen voldoende middelen kon innen om zowel rente als hoofdsom terug te betalen.

Een beperkte groep investeerders kreeg dus het voorrecht om exclusief de overheidsleningen tegen een rentevergoeding van 8% te financieren, terwijl de bijhorende rentelasten door de staat via belastingen werden opgebracht. De fiscale diensten fungeerden daarbij als incassobureau dat een deel van de productiviteit en inkomens van de bevolking afroomde en herverdeelde naar de nieuwe financiële elite: de aandeelhouders van de Bank of England, de crediteuren van de staatsschuld. Bovendien bedong de bank een belastingvrijstelling op haar winsten.

“Het nieuwe monetaire systeem leidt by design tot een transfer van arm naar rijk.“

Geld creëren uit het niets

De Bank of England leende niet enkel het door de aandeelhouders gestorte kapitaal uit, het werd haar bovendien toegestaan om promesses uit te schrijven voor een totaal die het eigen vermogen ruim overschreed. De bank mocht fiduciaire bankbiljetten uitgeven met de opdruk ‘Ik beloof de houder op verzoek te betalen’. Het lijkt erg op het ‘frauduleuze’ systeem dat ook reeds door de goudsmeden toegepast werd, zoals beschreven in de blog ‘Tussen keizer en bankier’ , waarbij ook reeds geld ‘uit het niets’ gecreëerd werd. Alleen werd het met de oprichting van de Bank of England gelegaliseerd.

Geld creëren uit het niets

Belangrijk om op te merken is dat in het proces van ‘uitlenen’ de Bank of England nieuwe koopkracht creëerde en toewees, wat aantoont dat zij de macht had over de kerninstrumenten van economische politiek.

De rauwe realiteit: het kan ook anders!

Met de oprichting van de Bank of England (i) kreeg een kleine groep investeerders (ii) het monopolie om leningen aan de staat te verstrekken (iii) tegen een intrestvergoeding van 8% bij (iv) een quasi onbestaand kredietrisico aangezien de ganse productieve bevolking via belastingen garant stond voor de betalingen. Bovendien (v) beperkte het ontleende bedrag, en bijgevolg ook de intrestvergoeding, zich niet tot het eigen vermogen van de bank dat door de aandeelhouders ingebracht werd. Het was de bank toegestaan om geld ‘ex nihilo’ te creëren. Uit het niets, ‘out of thin air’. De aandeelhouders van de Bank of England kregen als het ware een blanco cheque, gedekt door de toekomstige belastingen van de ganse productieve bevolking.

Als gevolg van deze constructie werden alle toekomstige overheidsbegrotingen belast met zware rentelasten, en werden zowel de staat als de belastingbetalers dienaar gemaakt van de private ‘financiële elite’. Terwijl de Engelse regering zelf promessen (IOU – I Owe you) had kunnen uitgeven, zonder dat ze haar toevlucht hoefde te nemen tot ‘leningen’ tegen samengestelde rente van private financiers die een bank oprichtten. Binnen een dergelijk alternatief institutioneel kader, waarin de regering zelf geld uitgeeft, zouden d e particuliere bankinstellingen voor overheidsschuld overbodig zijn. Bovendien zou de staatsschuld verdwijnen en de belastingdruk veel lager zijn door het wegvallen van de intrestlasten en terugbetalingen. Ook de inkomens- en vermogensongelijkheid zou minder een probleem zijn.

Hoe kon deze private ‘hacking’ gebeuren?

Hoewel het voorstel tot oprichting van een centrale bank in 1691 en 1692 nog werd afgewezen wegens niet in het voordeel van de bevolking, werd het plan in 1694 wel aanvaard. Waarschijnlijk zorgde een samenloop van contextuele factoren voor voldoende ruimte voor deze institutionele hervorming.

Ten eerste was er de aanhoudende geldnood van vorsten en regeringen. Na een halve eeuw oorlogen tegen Frankrijk en Nederland was de Engelse schatkist volledig uitgeput. Bovendien had koning Karel II meer geld geleend van goudsmeden dan hij kon terugbetalen, waardoor velen hun spaargeld verloren. Toen zijn opvolger, Willem van Oranje in 1693 opnieuw geld nodig had, bestond er grote terughoudendheid om nog leningen te verstrekken, aangezien de overheid niet langer als betrouwbaar werd beschouwd.

“De Engelse regering had zelf geld kunnen uitgeven, waardoor private banken voor overheidsschuld overbodig zouden zijn.“

Daarnaast was het plan voor de centrale bank grondig voorbereid, zoals beschreven in ‘Debt, Design and Disparity’. De geschiedenis toont dat dergelijke financiële hervormingen vaak jarenlang, soms generaties lang, worden voorbereid en gelobbyd. Het imago van de Bank of England werd bovendien zorgvuldig opgebouwd door haar breed te promoten als een publieke bank, terwijl zij in werkelijkheid een private, winst maximaliserende, onderneming was.

Ook de opkomst van het democratische gedachtengoed, met ideeën zoals pluralistische en inclusieve instellingen en een scheiding der machten, speelde een rol. Het loskoppelen van kredietverlening en de koninklijke macht paste in de tijdsgeest. Daarenboven stelde men dat een onafhankelijke bank de kredietverstrekkers meer zekerheid van terugbetaling van de schulden bood.

Tenslotte was er een ondernemende klasse met een uitstekend doorzicht in het financiële systeem, die in de privatisering van de geldcreatie een groot persoonlijk profijt herkende, en geen scrupules had om zichzelf te verrijken ten koste van de bevolking.

Het zijn de ‘ faceless winners’, die zelf anoniem op de achtergrond bleven, en vlotte sprekers uit verschillende klassen inhuurden om hun plan te ‘verkopen’ aan het grote publiek. Waarbij hun werkelijke motivatie om geld te verdienen door de privatisering van schulden slim verzwegen werd, en vooral het publieke belang, zoals de garantie van terugbetaling van de leningen, gepromoot werd. Plamen Ivanonv raadt dan ook aan om bij de beoordeling van een systeem(wijziging) niet alleen de vraag te stellen hoe het (nieuwe) systeem werkt, maar ook wie erbij wint.

Bron van structurele ongelijkheid

Het monetaire systeem, waarbij kredietverlening werd geprivatiseerd en geconcentreerd bij een beperkte groep investeerders, met een inherente herverdeling van arm naar rijk, vormt een belangrijke structurele oorzaak van ongelijkheid. Het mechanisme is heel eenvoudig: op elke overheidslening moeten intresten worden betaald aan private banken, die uiteindelijk terechtkomen bij hun aandeelhouders. Zowel de aflossing van de lening als de intrestlasten worden gefinancierd met belastinginkomsten, die een afroming zijn van de productieve arbeid van de burgers. Hoe hoger de ontleende bedragen aan staatsschuld, hoe omvangrijker de intrestlasten en hoe groter het deel van de overheidsinkomsten dat naar schuldaflossing en rente gaat. Naarmate een groter aandeel van de publieke middelen (belastingen) nodig is om financiële verplichtingen na te komen, blijft er minder over om het sociaal contract met de burger, zoals onderwijs, gezondheidszorg en pensioenen, te vervullen.

Momenteel worden veel westerse landen geconfronteerd met de dubbele uitdaging van een stijgende overheidsschuld en een verouderende bevolking. Dit betekent dat het aandeel van de actieve en productieve bevolking daalt, en bijgevolg ook de belastinginkomsten. Terwijl de kosten van sociale zekerheid en gezondheidszorg stijgen. Deze combinatie dreigt uit te monden in een situatie waarbij financiële verplichtingen tegenover bankiers in conflict komen met het welzijn en de welvaart van burgers, wat kan leiden tot staatsfaillissementen en/of sociale onrust.

“Stel niet alleen de vraag hoe het nieuwe systeem werkt, maar ook wie erbij wint.“

Hoewel de bestrijding van ongelijkheid hoog op de politieke agenda staat en er aanzienlijke middelen voor worden vrijgemaakt, wordt het monetair en financieel systeem als systemische oorzaak van armoede nooit in vraag gesteld, laat staan aangepakt. Vermoedelijk gebeurt dit uit onwetendheid omdat de architectuur ervan slechts bij een beperkte groep bekend is. Op een uitzondering na komt de werking van het monetair-financieel systeem niet aan bod in de diverse financiële opleidingen, noch in de media. De focus wordt algemeen gericht op hoe geld te verdienen in het bestaande systeem, dat zo ingewikkeld gemaakt werd dat zelfs experts ervan overtuigd zijn dat er geen beter alternatief mogelijk is.

Het ongemoeid laten van dergelijke structurele oorzaken maakt andere initiatieven in verband met armoede en ongelijkheid uiteindelijk weinig effectief. Het is zoals water naar de zee dragen, of zoals een arts die steeds zwaardere pijnstillers voorschrijft zonder de onderliggende oorzaak van de ziekte aan te pakken.

IMF en Wereldbank volgen regel privatisering overheidskrediet

Aangezien organisaties zoals de Wereldbank en het IMF ditzelfde financiële systeem promoten in ontwikkelingslanden — waarbij rentelasten moeten worden betaald aan buitenlandse grootbanken — rijst de vraag of dit de armoede vermindert of juist vergroot. Helpt het deze landen echt bij hun economische ontwikkeling, of duwt het hen verder in de schuldenval? Het officiële verhaal is dat het ‘Bank of England-model’ noodzakelijk is voor groei, maar dit wordt niet door de praktijk bevestigd.

“Mag niet van Europa”

Hoewel het veel voordeliger is de staatsschuld door de eigen regering te laten uitgeven (omdat het de rentelasten vermijdt), en dit een positieve impact zou hebben op begroting, belastingdruk en ongelijkheid, wordt dit door de EU in het Verdrag van Maastricht aan haar lidstaten verboden.

Artikel 123 [2] van het Verdag betreffende de werking van de Europese Unie bepaalt in essentie dat de staatsschuld moet worden gegarandeerd door private commerciële banken.

“Het verlenen van voorschotten in rekening-courant of andere kredietfaciliteiten bij de Europese Centrale Bank of de centrale banken van de lidstaten, (hierna "nationale centrale banken" te noemen), ten behoeve van instellingen, organen of instanties van de Unie, centrale overheden, regionale, lokale of andere overheden, andere publiekrechtelijke lichamen of openbare bedrijven van de lidstaten, alsmede het rechtstreeks van hen kopen door de Europese Centrale Bank of nationale centrale banken van schuldbewijzen, zijn verboden.”

Het is met andere woorden verboden voor de Europese Centrale Bank (ECB) én de nationale centrale banken van de lidstaten om kredietfaciliteiten te verstrekken aan overheden en andere publieke lichamen, of om rechtstreeks hun overheidsobligaties te kopen. Dit betekent bijvoorbeeld dat noch de ECB noch de nationale banken van de lidstaten de overheden rechtstreeks geld mogen lenen. Kort gesteld: de lidstaten mogen geen ‘rentevrije’ eigen schuld meer uitgeven maar moeten via de private banken passeren die voor hetzelfde ‘werk’ rentelasten aanrekenen die de aandeelhouders ten goede komen en betaald worden door belastingen op de productiviteit van de bevolking.

Volgens het EU-recht zijn de lidstaten bijgevolg gedwongen om het voor de maatschappij onvoordelige model van private kredietfinanciering van overheidsschulden te volgen, waardoor inwoners geconfronteerd worden met een hoge(re) belastingdruk en toenemende ongelijkheid.

Geld, banken en oorlog

De grootste overheidsschulden zijn oorlogsschulden en die zijn zo groot dat ze doorgaans heel lang meegaan voordat ze afbetaald kunnen worden. Zolang ze niet terugbetaald zijn moet er jaarlijks intrest op betaald worden. Banken verdienen dus heel veel geld aan oorlogen en daarom worden ze wel eens de aanjagers van de militaire industrie genoemd.

Het creëren van geld om oorlogsvoering te financieren leidt causaal tot ongelijkheid en zorgt ervoor dat een groot deel van het nationaal inkomen in handen komt van een kleine groep. Er bestaat een positieve correlatie tussen militaire oorlogsvoering, belastingheffing en ongelijkheid.

Met de oprichting van de Bank of England in 1694 (die model stond voor de Westerse financiële wereld) werd een financieel systeem ingesteld dat in de kern gaat om een bij wet gereguleerde privatisering van kredietverlening, tegen rentevergoeding. Deze werkwijze leidt niet alleen tot een hogere belastingdruk, maar veroorzaakt ook een toenemende maatschappelijke ongelijkheid doordat het systeem ‘by design’ een transfer van arm naar rijk creëert.

Deze blog gaf een inzicht in de werkwijze van het huidige monetaire en financiële systeem, kennis die (nog) niet in de klassieke studieboeken terug te vinden is. Er werd ook aangehaald dat er andere, voor de maatschappij voordeligere, financiële organisatievormen bestaan. Maar die worden momenteel bij EU-wet verboden.

[1] Jeremy Bentham “It is the greatest happiness of the greatest number that is the measure of right and wrong.” In A Fragment on Government (1776) en An Introduction to the Principles of Morals and Legislation (1789).

[2] https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2008/art_123/oj

Tussen Keizer en Bankier. Wie het geld mag drukken heeft de macht.

Wed, 14 Jan 2026 08:38:06 GMT

Tussen Keizer en Bankier. Wie het geld mag drukken heeft de macht.
Monetaire geletterdheid #4

Doordat de Westerse en de Oosterse wereld vanuit een andere blik naar de organisatie van hun geldsysteem keken creëerden ze andere economische, maatschappelijke en politieke structuren. De impact hiervan is vandaag nog zichtbaar in de machtsverhoudingen, de overheidsfinanciën en het economisch beleid. Deze blog werd geïnspireerd door hoofdstuk 4 – met als titel ’The alchemy of banking’ – van het boek Princes o f t he Yen, geschreven door Professor dr. Richard Werner.

In wat volgt, herinneren we eerst aan de functies van geld en het feit dat banken, en bijgevolg ook de geldcreatie, doorgaans niet opgenomen worden in economische modellen. Vervolgens wordt door een vergelijking van het 10de eeuwse Chinese papiergeldsysteem met de ontwikkeling van het westerse bankensysteem het belang van de controle over geldcreatie en -allocatie aangetoond, én wordt duidelijk hoe de organisatie ervan de werkelijke macht bepaalt. Waar nodig worden een aantal begrippen kort verduidelijkt.

Functies van geld

Geld is veel meer dan alleen muntstukken of cijfers op een rekening. Het speelt een centrale rol in de economie en de inrichting van het persoonlijk en collectief leven. Geld vervult doorgaans drie klassieke functies. Ten eerste dient het als ruilmiddel of betaalmiddel , waarmee je goederen en diensten kunt kopen en verkopen: je ruilt iets voor geld en kunt vervolgens met dat geld iets anders aanschaffen. Ten tweede fungeert geld als rekeneenheid , waarmee de waarde van verschillende goederen en diensten wordt uitgedrukt en vergeleken. Tenslotte is geld een spaar- of bewaarmiddel , waarmee je waarde kan opslaan voor toekomstige uitgaven, voor investeringen of als ‘appeltje voor de dorst’ in de magere jaren.

Geld als het levensbloed van de economie

In economische opleidingen horen we dat geld vooral nodig is om dingen te kopen, en in de lessen financieel management leren we hoe de kostprijs van geld zo laag mogelijk te houden en de opbrengst zo hoog mogelijk — kortom: geld verdienen met geld. Maar daarnaast wordt het geldsysteem zelden aangehaald in de organisatie van de economie. Geld wordt gezien als kostenpost of middel tot opbrengst, maar wordt verder weinig belang toegedicht voor het economisch beleid, behalve dat je er best genoeg van hebt om alle rekeningen te kunnen betalen en de begroting in evenwicht te houden. Banken op hun beurt worden beschouwd als neutrale intermediairen, instellingen die geld verzamelen en weer verspreiden, en bijgevolg geen plaats behoeven in economische modellen en theorieën.

In het boek Princes of the Yen stelt professor Richard Werner dat geld juist het levensbloed van economisch beleid is: hoe goed de structuren an sich ook

functioneren, het is de hoeveelheid geld én de manier waarop het wordt toegewezen die bepalen of er (i) economische groei komt én (ii) inflatie en bubbels vermeden worden. Vandaar dat de manier waarop we naar geld kijken — en hoe we ons geldsysteem organiseren — cruciaal is: hoe zorg je dat het bloed vrij stroomt? En hoe houd je de levensader gezond?

De Oosterse blik: papiergeld in het 10de eeuwse China

Het eerste papiergeld vinden we terug in het 10 ^de -eeuwse China tijdens de Sung Dynastie. Het werd uitgegeven door de keizer, geen enkele andere persoon of instituut mocht geld creëren, op straffe van de dood. Dit systeem bleef honderden jaren bestaan tot aan het tijdperk van de Mongoolse overheersing.

Hoe werkte het precies?

De keizer had een onnoemlijke voorraad van dit papieren geld en verplichte iedereen alle betalingen hiermee te verrichten. Weigeren was geen optie (de straf voor ongehoorzaamheid was de dood), en tegelijkertijd was dit papieren geld voor de burgers ook aantrekkelijk omdat ze er overal mee konden betalen.

Daarnaast verplichte de keizer de burgers om goud, zilver en andere waardevolle zaken naar zijn markten te brengen, waarvoor hij een eerlijke prijs in zijn papieren valuta betaalde. Op deze manier verzamelde hij niet alleen een enorme schatkist, waar de Westerse koningen enkel jaloers op konden zijn, hij kreeg bovendien controle over de rijkdom van het rijk. Het volk van zijn kant werd in ruil eerlijk betaald in de keizer's papiergeld.

Kenmerken en gevolgen

Kenmerkend voor dit centrale systeem is dat de keizer direct de geldhoeveelheid kon aansturen: hij kon de economie aanjagen door meer papiergeld te creëren, of afkoelen door geld uit circulatie te halen. Hij bepaalde ook wie controle kon krijgen over voedsel, grondstoffen, wapens en de nieuwste technologie door naar believen papiergeld te creëren en toe te wijzen . Hij was in alle opzichten een absolute heerser, die controle had over alle grondstoffen en hulpbronnen van zijn rijk.

Vanuit westerse democratische waarden lijkt dit autocratisch — en dat is het ook — maar tegelijk bracht deze werkwijze enorme welvaart voor het Chinese volk. Vergelijk het met het oude Rome: onder goede keizers bloeide het, onder slechte keizers bloedde het.

De Westerse blik: de alchemie van de goudsmeden

In het Westen werd lange tijd aangenomen dat alleen edelmetalen, zoals goud en zilver, echt geld konden zijn. Goud is echter niet naar believen te maken, al deden veel heersers wanhopige pogingen. Volgens sommigen was het deze zoektocht naar goud‑splitsing die leidde tot de chemische industrie. In elk geval legden goud en edelmetalen de basis voor onze moderne Westerse bankensector.

Hoe werkte het precies?

Gouden en zilveren munten maakten de (ruil)handel eenvoudiger doordat ze één rekeneenheid boden. Wie goed boerde of een succesvolle handel bezat kon al snel meer goud bezitten dan veilig thuis opgeslagen kon worden. Ze zochten hun toevlucht tot de goudsmeden die door de aard van hun werk veilige opslagplaatsen hadden, en bereid waren om tegen een vergoeding ook andermans goud te bewaren. Wanneer goud bij een goudsmid werd gedeponeerd, schreef deze laatste een ontvangstbewijs om te bevestigen dat hij het in bewaring had. Omdat goud zwaar, onhandig en transportgevaarlijk was — handelaren werden vaak overvallen — werden later die ontvangstbewijzen zelf als betaalmiddel geaccepteerd. Zo zag het eerste Europese papiergeld het licht rond de 13 ^e eeuw.

Goudsmeden ontdekten al snel dat een groot deel van het ingebrachte goud nooit werd opgehaald. Ze realiseerden zich dat ze een deel van dit goud konden uitlenen tegen een intrest en zo extra winsten genereren. Dit uitlenen gebeurde zonder medeweten van de eigenaar en was dus een vorm van fraude, bovendien was het aanrekenen van intrest lange tijd verboden. Redenen genoeg om deze transacties geheim te houden, en de ontlener die om geld verlegen zat ging hierin graag mee. De goudsmeden en hun ontleners sloten een vorm van ‘geheim verbond’. Zolang de gemeenschap niet wist wat er gebeurde en/of het niet begreep, was er geen probleem.

“Zolang de gemeenschap niet wist wat er gebeurde, was er geen probleem.“

In een volgende fase realiseerden de goudsmeden dat, sinds ze ontvangstbewijzen uitschreven en niet meer het fysieke goud uitleenden, ze meer van dergelijke ontvangstbewijzen konden uitschrijven dan er goud in de kluis aanwezig was. Om op die manier nog extra winsten te maken. Dit was de geboorte van het Westerse fractioneel bankieren, en het ‘geld printen uit het niets’, net zoals de Chinese keizer eeuwen voordien al deed. Alleen lag de macht en controle niet bij de keizer, maar bij de goudsmeden.

Kenmerken en gevolgen

Doordat goud en zilver niet naar believen te creëren zijn hadden de Europese koningen en keizers geen controle over de geldhoeveelheid, en konden ze bijgevolg ook de economie niet aansturen . Vergeleken met de Chinese keizer hadden de Europese leiders niet werkelijk de leiding, want ze konden de grondstoffen en productiefactoren in hun land niet aankopen en/of niet aansturen, noch konden ze de productie aanzwengelen dan wel afkoelen. Wie de geldhoeveelheid niet kan controleren en toewijzen kan geen verantwoordelijkheid nemen voor de economie, en geen publieke sector projecten aansturen.

Omstreeks de 13 ^de eeuw ontstond dus ook in Europa een papieren vorm van geld, en geldcreatie. Het was echter significant verschillend van het Chinese geldsysteem, zowel naar vorm als naar functie, omdat het ontstond uit privé initiatief. Uiteindelijk deden de bankiers (ontsproten uit de goudsmeden) datgene waar noch de Europese koningen en keizers noch de alchemisten in slaagden: geld creëren. Het papiergeld werd evenwel niet door de overheid uitgegeven maar door een private groep van ondernemers, met een groot verschil in machtsverhoudingen tot gevolg. Het onvermogen van de koningen om geld te creëren leidde tot het heffen van belastingen , en geld lenen bij private goudbezitters, tegen vergoeding van een rentebetaling . Waarbij dit laatste leidde tot nog hogere belastingen. In tegenstelling tot de Chinese keizer waren de Europese leiders niet soeverein maar verdoken afhankelijk.

Het printen van geld in Europa ging gepaard met het aanrekenen van een intrest , hoewel er geen andere tegenprestatie dan het uitschrijven van een bewijsstuk tegenover stond. Men zou zelfs kunnen stellen dat deze intrestlasten niet gebaseerd waren op een economische handel maar ontsproten uit fraude en samenzwering, wat de intrestbetaling een vorm van zwijggeld maakte. Op dezelfde manier wordt in het hedendaagse bankstelsel nog steeds intrest aangerekend op het uitlenen van geld, terwijl ook dit geld ‘out of thin air’ gecreëerd wordt. Nu we begrijpen hoe deze ‘gewoonte’ ontstond (uit een vorm van ‘fraude’), kan er ruimte ontstaan om deze in vraag te stellen, en ons af te vragen of en onder welke voorwaarden en context intrestlasten iets bijdragen aan economie, welvaart en welzijn.

Deze manier van geld creëren, ‘out of thin air’, met aanrekening van een intrestvergoeding is de kern van het businessmodel van de moderne banken . Het vond zijn oorsprong in de ‘alchemie van de goudsmeden’ die gebaseerd was op persoonlijk voordeel en winstbejag. Er was geen relatie met een gezond economisch beleid, noch met welvaart en welzijn van de bevolking en het grotere geheel. Het kon bovendien enkel bestaan in het verborgene, zonder enige transparantie. Fraude en corruptie verdragen nu eenmaal het daglicht niet. Is dit de reden waarom de werking van het huidige geld- en bankensysteem in geen enkele cursus beschreven staat?

“Wie de geldhoeveelheid niet kan controleren en toewijzen kan geen verantwoordelijkheid nemen voor de economie.“

De invloed van het geldsysteem op de economie

In de inleiding vermeldden we dat volgens het momenteel dominante narratief banken (en hoe ze met geld omgaan) neutraal geacht worden en daarom doorgaans niet terug te vinden zijn in economische modellen en theorieën. De voorgaande paragrafen toonden echter aan dat deze geldcreatie en geldtoewijzing in handen van de banken is. Een combinatie van private commerciële banken en zogenaamd ‘onafhankelijke’ en niet-transparante publieke centrale banken. Aangezien macht over de geldcreatie en de toewijzing van het geld noodzakelijke voorwaarden zijn voor economische controle, en voor soevereiniteit over het politiek-economisch beleid, is het essentieel om te weten welke stelling met de realiteit overeenstemt.

Indien banken neutraal zijn, zou dit betekenen dat ze enkel een intermediaire functie hebben tussen het verzamelen van bestaand geld (inkomend) en het uitlenen ervan (uitgaand) op basis van een veronderstelde perfecte marktwerking. Wanneer banken wel invloed (kunnen) hebben op de geldhoeveelheid en de toewijzing ervan, en zo de economie kunnen beïnvloeden en sturen, horen ze thuis in de economische modellering en het economisch beleid. Het zou tevens het algemeen aanvaarde principe dat centrale banken onafhankelijk moeten zijn in vraag kunnen stellen . In dit geval zou het logischer (lees noodzakelijk) zijn het monetaire en economische beleid op elkaar af te stemmen, en beiden te bouwen op een democratisch proces, met de nodige transparantie en ‘checks and balances’.

Om meer duidelijkheid te krijgen over de rol van banken op de economie zijn drie vragen cruciaal:

zijn banken neutrale intermediairen?
hebben ze controle over de geldcreatie?
hebben ze controle over de geldtoewijzing?

Zijn banken neutraal?

De theorieën en modellen over de werking van een bank kunnen ruwweg herleid worden tot de volgende drie mogelijkheden:

De Financial Intermediation Theory : De theorie van de financiële bemiddeling poneert dat alle banken deposito’s verzamelen, kredietanalyse en risicobeoordeling van investeringsvoorstellen doen, en op basis daarvan leningen verstrekken. De geleende gelden komen volgens deze theorie van deposito’s. Banken zijn volgens deze theorie neutraal want ze hebben enkel een bemiddelende rol tussen inkomend en uitgaand geld.
De Fractional Reserve Theory stelt eveneens dat elke bank afzonderlijk slechts een tussenpersoon is tussen wie geld aanbiedt en wie geld wil lenen, maar tegelijk gebeurt er ‘ergens’ in het collectieve bancaire samenspel ook een geldcreatie.
De Credit Creation Theory : Geldcreatie via het verlenen van kredieten zegt dat wanneer een bank een lening geeft, ze geld uit het niets creëert.

Professor Werner deed als eerste een empirische studie om deze drie theorieën te testen en kwam tot de conclusie dat enkel de ‘Credit Creation Theory’ overeenstemt met de praktijk. Geld wordt ‘out of thin air’ en ‘met een druk op de knop’ gecreëerd op het moment dat een lening toegekend wordt. Banken creëren m.a.w. geld uit het niets. Wanneer iemand een lening aangaat, wordt dit bedrag geboekt op diens rekening bij de bank, als registratie van een schuld van de bank aan de klant uit hoofde van een leencontract. Eénzelfde bedrag wordt geboekt op de activazijde van de bank.

Controle over de geldhoeveelheid?

Banken zijn dus niet neutraal, ontdekten we in vorige paragraaf, want ze zijn niet louter een tussenpersoon in het verhandelen van bestaand geld, ze kunnen zelf ook geld creëren. De volgende vraag die zich stelt, is of ze deze geldhoeveelheid ook kunnen sturen. Hebben zij controle over het uitbreiden of inkrimpen van de hoeveelheid geld in omloop?

Om het begrip controle over de geldhoeveelheid bevattelijker te maken, en het belang ervan te duiden, grijpen we even terug naar de geschiedenis van de geldcreatie in het Oosten versus het Westen (Europa), zoals hierboven reeds beschreven.

Het Chinese papiergeld werd door de keizer gecreëerd in een “hoeveelheid die de ganse wereld kon opkopen” en vervolgens ingezet om de economie te stimuleren of af te koelen. Met datzelfde geld kocht de keizer bovendien strategische grondstoffen op waardoor hij macht had over alle grondstoffen en het gebruik en de toewijzing ervan kon sturen. Net zoals hij de (voor hem oneindige) papieren geldvoorraad kon gebruiken om de productiefactor arbeid in te schakelen in publieke projecten zoals infrastructuur en leger. De Chinese keizer had duidelijk controle over het inzetten van het instrument ‘geldhoeveelheid’ en kon het gebruiken als instrument voor economisch beleid.

Geld op basis van goud daarentegen was voor de Europese leiders beperkt tot de hoeveelheid gedolven goud en het aandeel ervan dat in hun handen was. Hadden ze meer geld nodig dan moesten ze dit lenen van private partijen die werkten volgens ‘de alchemie van de goudsmeden’, en als de (voorlopers van de) banken fungeerden. De werkwijze van de goudsmeden zorgde er in de eerste fase, waarbij ze goud dat ze in bewaring hadden uitleenden, voor dat ‘slapend’ geld beschikbaar kwam voor de economie. Later, toen ze niet alleen het goud dat ze in bewaring hadden gingen uitlenen maar bovenop ook nog ongedekte ontvangstbewijzen gingen verhandelen en ze extra geld begonnen te creëren, steeg de koopkracht nog meer. Op een stiekeme, en voor het publiek ongekende en onzichtbare manier, beïnvloedden de goudsmeden/bankiers de totale geldhoeveelheid, wat een effect had op elke burger, Omdat elke toename van geld de druk op (schaarse) grondstoffen doet toenemen, en de vraag naar goederen en diensten laat stijgen, wat kan leiden tot inflatie. Hoe meer geld deze ‘banken’ creëerden, hoe meer koopkracht er in de economie werd gepompt en gebruikt voor transacties die zonder dit extra geld niet zouden plaatsgevonden hebben.

De banken blijken dus controle te hebben over de geldhoeveelheid, en bijgevolg op de economie en welvaart en welzijn van de bevolking. Maar we kunnen hier moeilijk spreken van een politiek economisch beleid omdat hun strategie noch volgens democratische principes bepaald werd, noch de belangen van en bevolking en maatschappij dient, en uitsluitend gericht zijn op de private belangen van de bankiers en hun aandeelhouders.

“Geld wordt uit het niets gecreëerd op het moment dat een lening wordt toegekend.“

Controle over de toewijzing van geld?

De keizer in China had niet alleen controle over de geldhoeveelheid maar ook over de toewijzing van het geld. Hij kon beslissen wie welke productie mocht opnemen, hoe de grondstoffen prioritair ingezet moesten worden, in welke nieuwe technologieën geïnvesteerd ging worden, etc. Hij was de absolute heerser, in controle over alle grondstoffen en productiefactoren van zijn rijk.

Dergelijke absolute heerschappij kennen we vandaag in het Westen – gelukkig – niet meer. Het basisprincipe van de westerse economie bevindt zich in de tegenpool, met name de ‘vrije markt’. Ook al blijkt deze ‘vrije markt’ in de praktijk een illusie, als je de vele overheidsreguleringen meetelt en niet blind bent voor de vele onvolmaaktheden die ervoor zorgen dat de acht voorwaarden van een vrije markt in de praktijk nooit gehaald kunnen worden. Maar als de toewijzing van het geld in het westen overgelaten wordt aan de vrije markt, die in de praktijk een utopie blijkt te zijn, hoe en door wie wordt het geld dan toegewezen? Wie het boek Princes of the Yen leest, komt waarschijnlijk tot de conclusie dat het westen niet de absolute controle van de Sung Dynastie kent, maar dat de huidige monetaire en financiële wereld, achter de schermen en in volledige anonimiteit, mogelijk meer sturing kent dan de doorsnee burger beseft. Wie aan de touwtjes trekt en voor welke doelen is niet gekend.

Geld toewijzen aan productieve investeringen

Professor Werner geeft in zijn boek Princes of the Yen drie mogelijkheden aan om geld toe te wijzen. Deze principes kunnen allen in volledige transparantie worden toegepast.

1. De geldcreatie wordt gebruikt voor consumptie , zonder de hoeveelheid goederen en diensten te verhogen. In dit geval creëer je een consumptieprijs-inflatie aangezien de hogere vraag geconfronteerd wordt met een vast aanbod.

2. De geldcreatie wordt ingezet voor het kopen van activa , zoals onroerende goederen en aandelen, met een stijging van de prijzen op de onroerend goed en aandelenmarkten als gevolg, en daarmee samenhangend een risico op het ontstaan van bubbels.

3. De geldcreatie wordt aangewend voor productieve bedrijfsinvesteringen , zoals investeringen in nieuwe technologieën en hun implementatie, investeringen gericht op het verhogen van de productiviteit, of gelden toewijzen om creatieve ideeën van mensen te implementeren. Niet alleen worden in dit geval duurzame inkomensstromen gecreëerd die zorgen voor het terugbetalen van de leningen, doordat de toegenomen geldvoorraad gepaard gaat met een stijgend aanbod aan goederen en diensten zal er geen inflatie plaatsvinden.

Enkel de laatste optie, waarbij geldcreatie geleid wordt naar productieve bedrijfsinvesteringen in de reële economie zal zorgen voor een gezonde en duurzame economie. Om dit in de praktijk mogelijk te maken is volgens professor Werner een uitgebreid en decentraal netwerk van lokale banken nodig.

“Enkel geldcreatie voor productieve investeringen zorgt voor een gezonde economie.“

Wat leren we uit de vergelijking Oost – West?

De Chinese keizers ontdekten reeds in de 10 ^de eeuw het papieren geld en beseften dat de geldhoeveelheid flexibel ingezet kan worden en een essentieel deel is van het economisch beleid. Mede daardoor verwierven ze complete controle over de economie en hun keizerrijk. Europese leiders daarentegen geloofden dat enkel edelmetalen zoals goud en zilver bruikbaar zijn als geld. Deze grondstoffen zijn echter schaars en er kan niet naar wens extra van gecreëerd worden. Het maakte hen afhankelijk van wie over grote goudvoorraden beschikten (of dit althans zo kon laten uitschijnen) en leidde ertoe dat ze noch werkelijk grip hadden over de economie en bijgevolg ook niet op hun rijk, noch werkelijk soeverein waren.

Het contrast tussen beide toont aan hoe een klein verschil in perspectief, of misschien lag een beperkt inzicht en doorzicht in het fenomeen geld aan de grondslag, een grote impact kan hebben op de organisatie van economie en maatschappij. De vergelijkende analyse van de Chinese versus de Europese geschiedenis van het geldsysteem leidt tot de volgende conclusies.

Beide systemen gebruiken papieren geld en creëren geld ‘uit het niets’.
Wie geld kan/mag creëren heeft de macht. In China was het de keizer, terwijl in Europa private kapitaalkrachtige families en instituties dit instrument ‘uitvonden’. De Europese koningen of overheden hadden dit privilege naar zich toe kunnen trekken, maar deden het niet.
Terwijl de keizer soeverein heerste over zijn rijk, waren Europese monarchen gebonden aan hun bankiers telkens ze grote projecten moesten financieren. Ze waren nooit helemaal soeverein en kwamen terecht in een zekere mate van dienende rol ten opzichte van de bankiers.
Dit leidde ertoe dat bankiers een machtspositie verkregen en steeds meer invloed hadden op de nationale politiek.
Wanneer de heerser het eigen geld drukt, zoals in China, moet het land hierop geen intresten betalen. De private bankiers rekenden intresten aan wat de overheidsfinanciën verder bezwaarden.
Aangezien overheden geen geld kunnen drukken moeten ze hun inkomsten uit belastingen halen. Deze belastingen stegen naarmate de overheid meer geld ontleende bij de banken, en bijgevolg meer rentelasten moest betalen.
De werkwijze in China was transparanter dan de geldcreatie via banken.
Doordat de Europese monarchen noch controle over de geldhoeveelheid noch inspraak in de toewijzing ervan aan bepaalde investeringen en projecten hadden, hadden zij geen controle over de economie. Deze controle lag in handen van de private consortia die vanuit de handelslogica hun eigenbelangen dienden en niet deze van het volk.

Oorlog en geld

Hoewel van menig koning in de geschiedenisboeken verteld wordt dat ze boven hun stand leefden, waren het voornamelijk de oorlogen die hen aanzette tot het lenen van grote bedragen en het maken van overheidsschulden. Voor de bankiers waren dit gouden tijden, niet alleen maakten ze veel winsten door de intrestbetalingen, het was ook een tijd om de strijdende machtshebbers te vragen naar speciale privileges, titels en zelfs land.

Vooral de bankiers die internationale connecties hadden, zeker diegenen met collega-bankiers aan de andere kant van het front die de tegenpartij financierden, deden gouden zaken. Zij hadden de macht om mee te bepalen wie zou winnen dan wel verliezen, deze laatste zou dan verdere financiering ontzegd worden. De partij die het meeste betaalde en de mooiste privileges verleende, werd financieel het meest gesteund . Een oorlog werd ook toen reeds niet enkel aan het front uitgevochten.

“Een oorlog werd ook toen niet enkel aan het front uitgevochten.“

Conclusie

Wie het privilege heeft om geld te creëren heeft hiermee toegang tot controle van de economie, en de uiteindelijke macht. Door een historische keuze kwam de geldcreatie in het Westen in handen van private banken terecht die vooral hun eigenbelang dienen, waardoor het voor overheden moeilijk is om een politiek-economisch beleid ten voordele van de burger te ontwikkelen. Bovendien brengt private geldcreatie een interestlast mee die de overheidsbegroting, en dus de bevolking, steeds meer belast.

Vanuit deze kennis kan gereflecteerd worden of een publieke geldcreatie geen betere optie is voor zowel burger als overheid(sbudget). En onder welke voorwaarden en governance dit moet gebeuren om de Westerse vrijheden en democratie te behouden en niet terecht te komen in de totalitaire autocratie zoals de Sung Dynastie.

Feel the Change you Wish to See

Sun, 04 May 2025 18:46:03 GMT

Feel the change you wish to see
Bewustzijn verruimen door het loslaten van beperkende gevoelens
Transitiegeletterdheid #2

Naast het vertrouwd worden met inkomende en uitgaande denkpatronen is er nog een andere manier om leren om te gaan met transities, namelijk via de ingang van het voelen. Voor meer gevoelsmatige personen is dit een meer natuurlijke werkwijze en net daarom ook boeiender. Bovendien hebben gevoelens een heel grote impact op zowel ons welbevinden als de mate waarin we open staan voor verandering. Volgens Dr Hawkins, geestelijke vader van de Kaart van Bewustzijn waarop we ons voor deze blog baseren, heeft hoe we ons voelen meer impact op ons functioneren en onze ontwikkeling dan de wijze waarop we denken. Sterker nog, op basis van zijn observaties en ondersteund door wetenschappelijk onderzoek (Gray-La Violette, 1981) poneert hij zelfs dat gedachten ontstaan uit ‘de druk van opgehoopte gevoelens’. De onderliggende negatieve gevoelens loslaten is bijgevolg een krachtigere transformatietechniek dan nieuwe overtuigingen toelaten.

Transities vragen om een ‘nieuwe/volgende’ versie van de mens

Tijdens zijn toespraak tot het Amerikaanse Congres op 21 februari 1990, kort nadat hij president van Tsjechoslowakije was geworden na de Fluwelen Revolutie, poneerde Vaclav Havel "Het lijkt erop dat iets aan het einde is gekomen. Het lijkt erop dat we op een drempel staan van een nieuwe tijd – een tijd die niet alleen nieuwe technieken, maar ook een nieuwe manier van denken vereist." Hij merkte op dat steeds meer zaken niet meer werkten, en voorspelde dat oude structuren en instellingen zouden verdwijnen om plaats te maken voor nieuwe, aangepast aan de uitdagingen van de nieuwe tijd.

Die nieuwe structuren en instellingen kunnen maar bedacht en ontwikkeld worden vanuit het denken en bewustzijn dat bij die nieuwe tijd past. Daarom is het belangrijk om stil te staan bij de ‘nieuwe/toekomstige mens’, met de denkpatronen en gevoelens die de toekomst zullen maken.

“The map shows

we're all on a journey”

Enerzijds omdat het goed is te herkennen op wie tijdens de transitie kan vertrouwd worden voor expertise en leiding, want zoals bij elke overgang van een tijdperk zijn er vele dwalingen. Anderzijds is het aangewezen om proactief de vereiste eigenschappen en skills te ontwikkelen en op te nemen in educatieve programma’s. Om in voorbereiding op het omslagpunt van de transitie burgers en organisaties future-proof te maken, en de transitie zo vlot en vredig mogelijk te laten verlopen.

De rol van de mens tijdens de transitie

Maar hoe ziet die future-proof mens er dan uit? Om dit te kunnen plaatsen schetsen we eerst kort het menselijk functioneren, aan de hand van de componenten Hoofd, Hart/Buik en Handen.

HOOFD. Het hoofd staat voor het denken, waaronder onze overtuigingen over de wereld en wat we waarnemen – ook wel 'Model van de Wereld' genoemd. We kunnen het denken opsplitsen in het:

Lagere mentale – dat zich vooral bezig houdt met het concrete, en de behoeftes (verlangens en pijn) van de persoonlijkheid.
Hogere mentale – welk zich hoofdzakelijk focust op concepten, en de belangen van het geheel. Gerichtheid op het geheel staat hier niet in concurrentie met de eigen autonomie, omdat men beseft dat de kracht en kwaliteit van de groep volledig bepaald wordt door haar leden. De dualiteit tussen individu en groep wordt overstegen, een perspectief dat vandaag nog maar een deel van de mensheid kan bevatten.

HART/BUIK. Dit duo staat voor het voelen, ook wel ‘emotional state’ genoemd. Het omvat zowel onze fysieke reacties op gebeurtenissen, als de bewuste en onbewuste ervaringen en emoties in ons lichaam. Ook hier maken we weer een onderscheid tussen:

Lagere emoties (BUIK) , welke hun oorsprong vinden in de persoonlijkheid met haar pijn en verlangens.
Hogere emoties (HART) , welke op het pad van evolutie steeds meer de belangen van de individuele mensen overstijgen, en vooral het geheel waarnemen. Mensen leren stap voor stap meebewegen met de flow van het leven.

In de transitie waar we momenteel doorheen gaan, worden we uitgedaagd om het hogere mentale en het hart (hogere emotionele) te ontwikkelen. Beide hebben we nodig om meer van de realiteit te kunnen zien en te kunnen omgaan met de complexiteit van deze tijd. Om de focus op de belangen en gevoelens van het eigen kleine ego te overstijgen en samen te werken aan het welzijn en de ontwikkeling van het geheel. Op een wijze die de autonomie en de grenzen van het individu respecteert.

HANDEN. Een waarneembaar verschil in de fysieke wereld vraagt om wat we denken en voelen om te zetten in daden. Vandaar het belang van de ontwikkeling van een sterk ondernemerschap, waar onderwijs en maatschappij de laatste decennia sterk op inzetten. Niet met de bedoeling om snel rijk te worden of macht te vergaren, maar omdat ondernemerschap in essentie gaat om het productief maken van ieders potentieel ten voordele van het grotere geheel.

De koning op de troon plaatsen

In deze blog plaatsen we een schijnwerper op onze gevoelens en emoties, net zoals we in de eerste blog in de reeks transitiegeletterdheid onderscheidingsvermogen bijbrachten over onze denkpatronen. Zowel bij denken als bij voelen vertrekken we vanuit het uitgangspunt dat kennis, samen met de wil tot leren en ontwikkelen, significant bijdraagt tot een open-to-change houding, die een vlotte menselijke en maatschappelijke evolutie mogelijk maakt.

Open staan voor verandering en ontwikkeling leidt naar een bewustzijn van het huidige denken en voelen, en maakt het mogelijk om bewust een mindset en emotie te kiezen die aansluiten bij de context van vandaag en de uitdagingen van het moment. Begrijpen dat zowel gedachten als emoties relatief zijn, en bewust kunnen gekozen en ontwikkeld worden , helpt om beperkende overtuigingen en gevoelens los te laten en aan te vullen en/of te vervangen met meer ondersteunende en ‘productieve’ alternatieven. Kennis en wilskeuze laten toe om als mens meester te worden van het eigen denken en voelen, en niet omgekeerd. De koning (wie je bent) verovert de troon op de nar (denkpatronen en emoties die je hebt).

De kaart die niet het gebied is

Voor het begrijpen en evalueren van onze gevoelens en emoties steunen we op het werk van David R. Hawkins, psychiater en onderzoeker, en zijn ‘Map of Consciousness’ of ‘Kaart van Bewustzijn’. Hij brengt gevoelens onder in categorieën op een logaritmische schaal van 0 tot 1000, gaande van Schaamte (energiewaarde 20) tot Verlichting (energiewaarden 700-1000). Vanuit de huidige stand van zaken in de wetenschap zien we deze Kaart van Bewustzijn niet als ‘de waarheid’ (de kaart is niet het gebied) maar wel als een meer dan nuttig instrument voor reflectie, dat bovendien mogelijkheden voor emotie-management biedt.

Elk energieveld vertegenwoordigt een kijk op het leven die zinvol is voor degenen op dat bewustzijnsniveau, en soms wordt er eindeloos geruzied tussen mensen op verschillende niveaus omdat de wereld die zij zien letterlijk een andere wereld is. Net zoals bij het spiral dynamics model, waar verschillende paradigma’s de wereld anders waarnemen en anders (willen) vormgeven. Hieronder volgt een overzichtstabel en een bespreking van de emoties waarbij we starten bij deze met de laagste vibratie.

Drie categorieën en twee kantelmomenten

De kaart toont drie grote onderverdelingen in gevoelens zoals mensen deze waarnemen: van schaamte tot trots, van moed tot rede, en van liefde tot verlichting. Met kantelmomenten bij het ontwikkelen van Moed en Liefde. We beschrijven ze hieronder beknopt.

Van Schaamte tot Trots: het kleine ego.

Deze groep omvat de energieniveaus tot 175 en kenmerkt zich door een negatieve levenshouding. Wie ‘vastzit’ in deze gevoelens neemt meer van anderen en de maatschappij dan ze ooit teruggeven. Het zijn die familieleden, vrienden of collega’s die steeds negatief en verdedigend reageren, en waar je je energie voelt wegvloeien gewoon door in hun buurt aanwezig te zijn. Tenzij voor wie zelf ook voornamelijk in deze groep functioneert, die zal het gevoel hebben zich te kunnen voeden met de negatieve energie die rondzweeft.

SCHAAMTE is het gevolg van het ontkennen van de eigen waarde, en reflecteert in een neiging om zichzelf te veroordelen en straffen, negatief en depressief te zijn en letterlijk een figuurlijk het hoofd te laten hangen. De uitdaging bestaat erin toe te laten dat ieder mens, inclusief zijzelf, van nature ‘goed’ en waardevol is. SCHULD is in essentie de herinnering aan acties in het verleden waar men spijt van heeft, en verbergt een verborgen gehechtheid aan negativiteit. De ‘oplossing’ is mededogen ontwikkelen, voor zichzelf en anderen, en leren zien en aanvaarden dat fouten maken bij het leven hoort en onvermijdelijk is.

 “People aren't bad, they are simply seeing life the way they see it because of the lens they have.”

Maar het verdwijnen van deze negatieve energie (ook negatieve energie kan energie geven) kan leiden tot APATHIE , een diepe inertie die gepaard gaat met hopeloosheid en slachtofferschap. In essentie gaat het om de weigering persoonlijke verantwoordelijkheid te nemen, het is een vorm van weigeren om volwassen te worden. Een voorbeeld zijn de straten van Calcutta, waar de hulpeloosheid en het gebrek aan interesse in het leven zo diep zit dat men er zonder externe hulp (Moeder Theresa) niet uitraakt. De essentie van rouw en VERDRIET ligt in het vasthouden van het verleden, en de overtuiging dat zaken waaraan men gehecht was niet kunnen vervangen worden. Men kan dit bewustzijnsniveau overstijgen door geluk als een interne in plaats van een externe bron te ervaren, en het leven te zien als een proces van voortdurende verandering en loslaten. De emoties van rouw en verlies kunnen verwerkt worden door er doorheen te gaan, los te laten door een volledig ervaren en aanvaarden. ANGST ontstaat uit een negatieve anticipatie op de toekomst, die men uitvergroot en dramatiseert. Het heeft steeds betrekking op het verlies van materiële zaken met als ultieme angst de angst voor de dood van het lichaam. VERLANGEN gaat in essentie om de poging een innerlijke leegte te vullen met uiterlijke en vaak materiële bronnen. Het verlangen naar geld, prestige of macht beheerst het leven van velen die boven angst zijn uitgestegen, en kan een springplank worden naar hogere niveaus van bewustzijn doordat het voor de nodige energie zorgt.

Onvervulde verlangens kunnen leiden tot frustratie wat vervolgens uitmondt in WOEDE , woede kan zowel tot constructieve als destructieve acties leiden. De boze persoonlijkheid beschouwt alles wat het eigen ego niet dient als een vijand, en verwacht dat de wereld draait om de eigen wensen en percepties. In verhouding tot de lagere energieniveaus voelen mensen met een energieniveau van TROTS zich veel positiever, en hebben ze meer zelfvertrouwen. Ze voelen zich speciaal en superieur. De intrinsieke energiebron van trots is de ‘narcistische’ energie van de persoonlijkheid, die de werkelijkheid vervangt door illusies. Het tegengif is kiezen voor nederigheid en integriteit.

Van Moed tot Rede: het lineaire brein.

Niveau 200 overschrijden is de meest kritieke stap in de evolutie van het menselijk bewustzijn en gaat gepaard met een sprong in kwaliteit van zowel het innerlijke als het uiterlijke leven. Het kritieke omslagpunt wordt bereikt met de capaciteit om zich af te stemmen op de (natuur)wetten van het leven in plaats van te focussen op persoonlijk korte termijn gewin. Er komt stap voor stap een verschuiving van overheerst worden door primitieve en negatieve emoties naar een sturing op basis van intelligentie en positiviteit. In het verlengde daarvan maakt men de doorslaggevende keuze om het slachtoffer- versus daderschap te verlaten en steeds meer verantwoordelijkheid te accepteren. Vanaf moed geeft men evenveel energie aan de wereld als men neemt, en met elk volgend bewustzijnsniveau neemt wat men de wereld schenkt toe. Het is hier dat productiviteit begint.

MOED richt zich op lange termijn doelen en de ontwikkeling van het eigen potentieel, zoals passie en innerlijke kracht, in plaats van de primaire focus op uiterlijkheden en het verzamelen van materiële bezittingen van de energieniveaus onder 200. Het is net deze verschuiving naar binnen die zorgt voor de ontwikkeling van zelfvertrouwen en een positieve levenshouding. Waar de wereld vanuit de lagere niveaus gezien wordt als hopeloos, triestig, frustrerend en beangstigend, ziet Moed het leven als opwindend, uitdagend en stimulerend. Men vindt een uitdaging in nieuwe dingen ontdekken en uit te proberen, en kan omgaan met de wisselvalligheden van het leven.

Men begint met het overstijgen van polariteiten en ideologieën, welke gebaseerd zijn op ‘lagere’ emotionele reacties van juist versus fout, en waar versus onwaar. De grootste uitdagingen van wie volgens deze emotie functioneert zijn angst, zelftwijfel en faalangst. Herinneringen aan de lagere emotionele niveaus die nog niet helemaal verwerkt en overstegen zijn.

NEUTRALITEIT betekent relatief ongebonden zijn aan resultaten. Je zin of voorkeur niet krijgen wordt niet langer ervaren als verslagen worden, beangstigend of frustrerend. Er ontstaat een vorm van ongehechtheid die ruimte geeft. Mensen die op dit niveau functioneren, zijn flexibeler in hun denken en handelen. Ze kunnen problemen bekijken zonder oordeel. Daardoor worden hun analyses niet alleen zachter, maar ook realistischer. Individuen die op dit niveau functioneren zijn veilig om mee om te gaan door hun emotionele stabiliteit, analytische in plaats van oordelende houding en doordat ze niet de behoefte hebben het gedrag van anderen te controleren en/of bepalen. Ze zijn niet (meer) geïnteresseerd in polariteiten en conflict, noch in activistisch gedrag. Ze hechten veel waarde aan (persoonlijke) vrijheid en zijn moeilijk te sturen en te controleren.

BEREIDWILLIGHEID kan gezien worden als de poort naar de hogere niveaus van bewustzijn. Werken gaat hun niet om de eigen carrière maar om een zinvolle bijdrage leveren, volgens hun passie en talenten. Ze zijn optimistisch, van nature behulpzaam en ontvankelijk voor de behoeften van anderen, en bouwers die bijdragen aan de samenleving. Ze genieten van het leven, gaan veerkrachtig om met tegenslagen en leren van ervaringen. Ze zijn bereid innerlijk discomfort toe te laten en moeilijke perioden te doorstaan als dit de weg is om hun potentieel te verwezenlijken. Hun bijdrage aan de maatschappij wordt steeds groter, en wanneer ze dit zelf ook zien ontstaat de neiging om teveel taken op te nemen en te breed betrokken te zijn.

Wie functioneert vanuit ACCEPTATIE heeft een diep begrip van wat het leven is en gaat het eigen leven afstemmen op de levens- en natuurwetten, in plaats van het te laten voldoen aan de eigen agenda. Het gaat om verregaande verantwoordelijkheid nemen, gekenmerkt door het vermogen om harmonieus te leven met de krachten van het leven. Het terugnemen van de eigen macht is op het niveau van Acceptatie voltooid, en men beseft dat de bron van geluk in zichzelf ligt. Men ‘weet’ dat niets dat van buiten komt de capaciteit heeft om gelukkig te maken, en dat liefde niet iets is dat door een ander wordt gegeven of afgenomen, maar van binnenuit wordt gecreëerd.

REDE is het bewustzijnsniveau waarop de rationaliteit sterker wordt dan de ervaringen en gevoelens, of met andere woorden het mentale sterker wordt dan het emotionele. Hier is men in staat om grote hoeveelheden gegevens te verwerken, en te spelen met abstracte concepten. Naar emoties, dit wil zeggen hoe je je voelt, kan steeds meer en beter gekeken worden vanuit een ‘waarnemersperspectief’. Waardoor ze gezien kunnen worden voor wat ze zijn, boodschappers met hun nut én hun beperkingen en/of dwalingen. De beperking van de rede is dat ze niet in staat is de essentie of het kritieke punt van een complexe kwestie te onderscheiden; mede doordat zij zich focust op de inhoud en de context negeert. Het intellectualisme kan een doel op zich worden. Hoewel iemand die opereert op het energieniveau van de Rede grote hoeveelheden kennis en data kan verzamelen, raakt men vaak verstrikt in de details en ziet men door de bomen het bos niet meer.

Van Liefde tot Verlichting: de spirituele wereld

Een tweede kantelpunt vinden we bij de Liefde, welke ons aan de vooravond brengt van een transitie die groter is dan een gewone paradigmaverschuiving. Het lijkt meer op een kwantumsprong, namelijk het toelaten van de subjectieve wereld zonder het contact met de objectieve wereld te verliezen. Dit brengt in eerste instantie verwarring met zich mee. Geen wonder dat de Rede, die zeer effectief is in een technische wereld waar de methodologieën van de logica domineren, paradoxaal genoeg de belangrijkste blokkade is voor het bereiken van hogere niveaus van bewustzijn. Het overstijgen van dit niveau is dan ook relatief ongewoon – volgens Hawkins lukt slechts 4% van de wereldbevolking hierin.

“One level is not better than another, because each level has it's own responsibilty.”

Vanaf bewustzijnsniveau 500 worden Schoonheid, Vrede en Innerlijke rust steeds aantrekkelijker. Men is er meer dan ooit van overtuigd dat alles begint bij de innerlijke toestand, en dat elke situatie in de wereld een expressie is van het bewustzijn van de mensheid. Dit is wat de spirituele leer ons steeds voorhield maar wat, vooral door de Westerse lineair denkende wereld, nog steeds wordt weggezet als onwetenschappelijk en geassocieerd wordt met religie en niet wereldse contemplatie op een Tibetaanse berg.

Terwijl Hawkins' kaart van bewustzijn aantoont dat het ‘gewoon’ gaat om breed en diep kijken en voelen, begrijpen wat er zich afspeelt en de betekenis ervan snappen. Verlichting is niets anders dan een niveau van bewustzijn, en aangezien bewustzijn groeit met het verwijderen van de filters die ons van de Realiteit scheiden, betekenen de hoge niveaus van bewustzijn die wij verlichting noemen niets anders dan dat er heel veel filters verwijderd werden.

LIEFDE zoals afgebeeld in de massamedia is niet waar we het hier over hebben. Wat de wereld over het algemeen liefde noemt, is een intense emotionaliteit die fysieke aantrekkingskracht, bezitterigheid, erotiek en nieuwigheid combineert. Wanneer deze emotie gefrustreerd raakt, onthult ze vaak een onderliggende woede en afhankelijkheid die ze had gemaskeerd, die kan omslaan in haat. Liefde volgens de definitie van Hawkins daarentegen komt voort uit het hart, het is een manier van in het leven staan en zich tot de wereld verhouden. Op dit niveau van ontwikkeling wordt het vermogen om de essentie te zien en te onderscheiden overheersend. Men herkent onmiddellijk de totaliteit van een probleem.

Naarmate Liefde meer en meer onvoorwaardelijk wordt, begint het ervaren te worden als innerlijke VREUGDE . Het is het domein van de heiligen en de gevorderde spirituele studenten. Kenmerkend is het vermogen tot een enorm geduld en het volharden in een positieve houding bij langdurige tegenspoed. Het gevoel van verantwoordelijkheid voor anderen is op dit niveau van een andere kwaliteit dan op de lagere niveaus. Wie vooral in Vreugde leeft heeft de natuurlijke neiging alleen het beste te zien in mensen en hun voorstellen. De uitdaging van mensen op dit bewustzijnsniveau is om ook de risico’s en negatieve energie te (blijven) zien.

Vanaf VREDE valt het onderscheid tussen het object en het subject weg, vanaf VERLICHTING identificeert men zich volledig met het Godsbewustzijn.

De transitie van Dwang naar Kracht

Alle energieniveaus onder 200 komen voort uit dwang en zijn destructief voor het leven, zowel voor het individu als de maatschappij in het algemeen. Ter illustratie, er wordt geschat dat 92% van de maatschappelijke problemen voort komt uit mensen die zich onder de 200 ijken, en dit heeft een flink kostenplaatje. Alle niveaus boven 200 zijn daarentegen constructieve uitingen van kracht . Het kritieke omslagpunt is Moed dat kalibreert op 200, en waar men de energie vindt om verantwoordelijkheid te nemen voor de eigen overtuigingen, gevoelens en handelingen . Van daaruit wordt leren en zelfontwikkeling een natuurlijk proces.

Moed is ook het bewustzijnsniveau waar de kwaliteit van het leven verandert. Er ontstaat een oprechte zorg voor het welzijn, het voortbestaan en het geluk van anderen – niet langer enkel voor het eigenbelang. De mensen die onze wereld uitbouwen en de ruggengraat van de samenleving vormen, functioneren momenteel veelal op bewustzijnsniveaus tussen 200 en 300. Het niveau van Rede, bij 400, vertegenwoordigt de wereld van het intellect, gedreven door logica en rationaliteit. Het domein van de liefde is zeldzaam; onvoorwaardelijke liefde, op niveau 540, komt uiterst zelden voor. Volgens Hawkins zijn mensen die boven dit niveau uitkomen bijzonder schaars.

Vergelijken we dit met de uitgaande en inkomende paradigma’s zoals besproken in de eerste blog van de reeks Transitiegeletterdheid, “Think the change you want to see” , dan komen we tot de confronterende conclusie dat de kenmerken van de uitgaande paradigma’s (nog steeds dominant in de wereld vandaag) overeenkomen met de energieniveaus < 200, de lagere en negatieve emotionele niveaus. Dit betekent dat de mensheid vandaag nog steeds meer neemt dan ze teruggeeft, zowel aan de medemens als aan de planeet. Het werpt licht op hoe we zijn terechtgekomen in een niet-duurzame economie en een consumptiemaatschappij. Ook vele hedendaagse politieke methoden schommelen rond een bewustzijnsniveau van 190, wat het frequente gebruik van angst, schuld en propaganda als politiek middel verklaart.

De eigenschappen van de inkomende paradigma’s kunnen pas verschijnen vanaf Moed (als opstap en keerpunt) en Neutraliteit. Hoe hoger het bewustzijn, hoe zuiverder en gezonder de inkomende paradigma’s kunnen vorm gegeven worden. We hebben als mensheid geen andere keuze dan zo snel mogelijk naar een hoger energieniveau te evolueren. Dit doen we door een andere, hogere, emotie te kiezen. Wie bijvoorbeeld uit trots vasthoudt aan een bepaalde ideologie, doet er goed aan zich daarvan bewust te worden. De volgende stap is het loslaten van polariteit, via de kracht van Moed of door te oefenen in de ongehechtheid die hoort bij Bereidwilligheid. De enige manier om als mens ons bewustzijn te laten evolueren is via afstemming op hoogenergetische gevoelens/emoties.

Conclusie

Naast bewustzijn van denken, waarover we het in de eerste blog hadden, is ook begrip van het voelen en de emotionele ontwikkeling belangrijk. Pas op het niveau van de Rede wordt het mentale sterker dan de emoties, waaruit volgt dat tot dat punt de emoties meer invloed uitoefenen op ons gedrag dan onze overtuigingen. Bovendien verlopen de mentale en emotionele ontwikkeling niet steeds gelijkmatig, en is het mogelijk dat hoewel men iets cognitief begrijpt (bijvoorbeeld de nood om meerdere perspectieven toe te laten bij complexe uitdagingen) men het gevoelsmatig toch verwerpt, omdat de emotionele of bewustzijnsontwikkeling (nog) niet op dezelfde hoogte staat.

De overgangsfase waarin we nu verkeren draait om het overstijgen van lage, negatieve en egocentrische emoties — kenmerken die we herkennen uit de oude paradigma’s, zoals beschreven in het Spiral Dynamics-model. Om de nieuwe, opkomende paradigma’s duurzaam vorm te geven, zijn flexibiliteit, innerlijke kracht, optimisme en verantwoordelijkheidszin — eigenschappen van bewustzijnsniveaus vanaf 200 — essentieel. Dit vraagt om een bewuste keuze voor en integratie van hogere emoties. Wat misschien als een opdracht voelt, blijkt in werkelijkheid een geschenk: onderzoek toont aan dat ons geluk toeneemt naarmate ons bewustzijn stijgt. En zo’n cadeau wil je jezelf toch niet ontzeggen?

“We can turn our lives around by aiming for a higher level.”

Bronnen:

Hawkins, David R. The map of consciousness explained. Hay House Inc. New York (2020)

Hawkins, David R. Transcending the levels of consciousness. Hay House Inc. New York (2006)

Hawkins, David R. Letting go. Hay House Inc. New York (2012)

De Strategische Bitcoin Reserve: financiële innovatie, dwaling of schurkenstreek?

Sun, 23 Feb 2025 14:19:49 GMT

De Strategische Bitcoin Reserve: financiële innovatie, dwaling of schurkenstreek?
Monetaire geletterdheid #3

Er gaan de afgelopen maanden heel wat geruchten over de Strategische Bitcoin Reserve: de Verenigde Staten en Tsjechië hebben concrete plannen, voor Lagarde is Bitcoin als reserveactivum momenteel geen optie. In deze blog verkennen we de begrippen Bitcoin en Strategische Bitcoin Reserve, geven het woord aan een believer én een non-believer, en gaan op zoek naar wat dit concreet voor mens en maatschappij betekent. Omdat er geen strategische reserve komt zonder overheidsmandaat, impliceert dit immers dat de burger de rekening zal dragen. Hetzij via belastingen, hetzij via gebruik van de pensioenportefeuille, hetzij via geldcreatie en de bijhorende inflatie.

Deze blog past in de reeks Monetaire geletterdheid, waar we ingewikkelde thema’s op een eenvoudige(re) wijze pogen te vertalen en breed toegankelijk maken. Omdat we vinden dat geld- en financiële systemen een kernfunctie hebben in onze samenleving, en door iedere doorsnee burger moet kunnen begrepen en gecontroleerd worden.

Wat is Bitcoin?

Bitcoin (BTC) is een cryptocurrency - een private digitale munt . Digitaal omdat er geen fysieke ‘Bitcoinmunten’ uitgegeven worden, privaat omdat ze niet afhankelijk is van een centrale bank, een commerciële bank of overheid – en de regels die voor deze van toepassing zijn. Zowel de uitgifte van de Bitcoin, als het beheer ervan, bevindt zich bij private partijen.

Het Bitcoin-ontwerp werd in 2008 gepubliceerd door de mysterieuze Satoshi Nakamoto, vermoedelijk een pseudoniem voor een onbekend indivdu of een groep onbekende softwareontwikkelaars. Er zijn ook stemmen uit de IT- wereld ( Martin Armstrong bijvoorbeeld, die hierover tijdens zijn interviews vaak hinten geeft) die beweren dat zij al tijdens de jaren '90 op de hoogte waren van de komst van een revolutionair geldsysteem. Het gebruik van Bitcoin begon in 2009 op open-source basis, waarbij Bitcoin-transacties werden vastgelegd in een ‘openbaar boekhoudkundig grootboek’ dat blockchain wordt genoemd.

Bitcoin wordt ook wel eens digitale cash genoemd, omdat het transacties tussen twee partijen toelaat zonder tussenkomst van een derde partij. Onder de ‘early adopters’ bevonden zich geïnteresseerden om de online betalingen beter en onafhankelijker te maken, maar ook mensen die het ruimer zagen en een alternatief globaal financieel systeem wilden bouwen.

Initieel vond dit nieuwe betalingsalternatief aantrek bij mensen die vrijheid en autonomie hoog waardeerden en zich wilden losmaken van een eeuwenoud monetair systeem in handen van de overheid. Een overheid die vaak andere doelen nastreeft dan het belang van de burger, en verweten wordt een ‘gat in de hand’ te hebben. Een geldsysteem waar het geld heel snel ontwaardt door het bijdrukken van geld en de eeuwige inflatie. Het decentrale en open source design zoals initieel door Satoshi Nakamoto gepresenteerd, moet hen als muziek in de oren geklonken hebben.

 Hoe werkt bitcoin?

Blockchain technologie

Bitcoin draait op een blockchain technologie, vergelijk het met een gezamenlijke database waarin via encryptie wordt weggeschreven wie eigenaar is van wat, en in casu alle Bitcoinsaldi bijhoudt. Betalingstransacties worden verpakt in blokken (‘block’) die één na één aan elkaar worden geregen (‘chained’), en zo de ‘blockchain’ vormen. Elke blok bevat onder andere de geëncrypteerde code van de transactie zelf, maar ook de code van de voorafgaande transactie. Als iemand één blok probeert te manipuleren, worden via de codelinken alle vorige blokken ook gewijzigd, wat onmiddellijk opvalt.

Blockchain laat toe om betalingen te verrichten zonder centrale autoriteit (bijvoorbeeld bank) omdat het werkt op basis van een gedecentraliseerd netwerk van computers over de hele wereld, waardoor het geen centraal punt van controle of sturing heeft.

‘Miners’

Niet iedereen kan ‘blocks’ of transacties toevoegen aan de ‘chain’, deze job is exclusief voorbehouden voor ‘miners’. De wiskundepuzzel die moet opgelost worden om de code voor de chain te verkrijgen vraagt namelijk een aanzienlijke computerkracht. Verspreid over de ganse wereld staan er magazijnen vol met gespecialiseerde machines om deze puzzels op te lossen. Elk van deze machines vraagt naast de investering zelf ook veel elektriciteit, wat een grote kost betekent voor de Bitcoin-miner.

In het Bitcoin design zijn twee mechanismes voorzien om ‘miners’ hiervoor financieel te vergoeden: ‘transactiekosten’ en ‘blokbeloningen’.

Transactiekosten is de prijs die gebruikers betalen om hun betaling toe te voegen aan een ‘block’, deze prijs wordt bepaald op de markt van vraag en aanbod.
Blokbeloningen is hoe de bitcoin ‘geslagen’ (cfr munten slaan) of ‘gedelfd’ (cfr goud delven) wordt. Telkens een ‘miner’ een ‘block’ aan de ‘chain’ toevoegt ontvangt hij enkele Bitcoins. Deze beloning wordt elke vier jaar gehalveerd, waardoor deze op termijn relatief verwaarloosbaar klein zal worden.

‘Big-blockers’ versus ‘Small-blockers’

De grootte van de ‘blocks’ die aan de ‘chain’ geregen worden is in principe variabel, en Roger Ver en Steve Patterson maken in hun boek ‘Hijacking Bitcoin’ onderscheid tussen twee groepen: de ‘big-blockers’ en de ‘small-blockers’. ' Big blockers' , de naam verklapt het al, willen grote blokken. Hoe groter de blokken, hoe meer transacties en hoe meer computerkracht er nodig is om elk blok te verwerken. De ‘small-blockers’ willen de investeringen en bijgevolg ook de blokken klein houden, zodat veel partijen deze kunnen verwerken.

‘Small-blockers’ zijn bovendien bezorgd om de macht van de ‘miners’ en willen ervoor zorgen dat deze macht niet te gecentraliseerd wordt doordat deze bij een beperkt aantal spelers terecht komt. Anderzijds zorgen ‘small blocks’ voor een enorme stijging van de transactiekost, wat leidde tot het ontstaan van gecentraliseerde Bitcoin ‘bewaarportefeuilles’ (custodial wallets).

Gebruikers

Satoshi Nakamoto beschreef de ‘Simplified Payment Verification’ (SPV) die het gebruikers mogelijk maakt om met minimale inspanning en investering betalingen te doen en te ontvangen, terwijl het toch een goede beveiliging geeft. Ook hier blijkt er een meningsverschil te bestaan tussen de ‘small-blockers ‘ en de ‘big-blockers’ waarbij de ‘small-blockers’ een uitgebreider, en dus duurder, gebruikerssysteem voorstaan. Wat opnieuw aanleiding geeft tot het gebruik van gecentraliseerde ‘bewaarportefeuilles’.

Een andere uitdaging voor gebruikers is het fraudeniveau op de cryptomarkt. In 2023 ontving de FBI ongeveer 69.000 klachten over cryptocurrency-fraude voor een totaalbedrag van $ 5,6 miljard. Hoewel het aantal cryptocurrency-gerelateerde klachten slechts ongeveer 10 procent van het totale aantal van klachten over financiële fraude uitmaken, waren de verliezen in verband met deze klachten goed voor bijna 50 procent het totaal. In de ‘State Leaders Briefing on Bitcoin Bailout’ vertelt Catherine Austin Fitts hoe Bill Binney, technisch directeur bij de NSA haar kon bewijzen dat geen enkele crypto veilig is .

Het originele design versus Bitcoin vandaag

Volgens het originele design van Bitcoin, zoals beschreven in de whitepaper van Sastoshi Nakamoto, was Bitcoin bedoeld als een goedkoop en snel internationaal transactie instrument. Een middel om wereldwijd betalingen uit te voeren en te ontvangen, en een alternatief voor de kredietkaarten die gemiddeld 1% tot 5 % afromen en bovendien nog hoge kosten meebrengen voor de handelaar. Langzaam veranderde dit narratief van de Bitcoin als een transactiemiddel (betalingen) naar een belegginsgmiddel, digitaal kapitaal. Er werd een financieel product voor speculatie van gemaakt, betalingen werden oninteressant omwille van de hoge transactiekosten en trage uitvoeringen.

Hoe dit gebeurde en kunnen gebeuren is staat duidelijk en met vele bronnen onderbouwd uitgelegd in het boek ‘Hijacking Bitcoin’ van Roger Ver en Steve Patterson. Het geeft het traject van de Bitcoin weer sinds het moment van verschijnen in 2009. Het is enerzijds een verhaal over dromen over een autonoom geldsysteem dat niet alleen goedkoper en sneller werkt maar ook een ontsnappingsroute biedt voor het eeuwenoude centraal geleide monetaire systeem dat zorgt voor permanente geldontwaarding. Anderzijds is het een verhaal over ondernemerschap, macht, censuur en cyberaanvallen op wie het dominante narratief niet volgt, tot zelfs het herschrijven van de whitepaper van Satoshi Nakamoto toe.

Beperking aantal bitcoins?

In het oorspronkelijke Bitcoin-ontwerp wordt het aantal Bitcoins beperkt tot 21 miljoen, waarvan er per december 2024 officieel 19,8 miljoen zijn 'gedolven'. Dit maakt dat Bitcoin vaak wordt gepromoot als bescherming tegen inflatie. In de paper ‘Bitcoin bailout’ haalt Catherine Austin Fitts echter een aantal rake elementen en feiten aan om ook hier een kritische blik te behouden:

Diegenen die de controle hebben over de opgegeven limiet zijn een groepje software programmeurs, in een systeem dat werkt zonder duidelijke normen voor regulering en transparantie. Aangezien er geen wet of regelgeving is die het aantal Bitcoins kan beperken, is er bij overtreding van de belofte bijgevolg ook geen recht van verhaal.
Er is geen manier om het bestaan van het totale aantal Bitcoins dat houders denken/beweren te bezitten te controleren of te bevestigen.
BlackRock , de aanbieder van het grootste Bitcoin exchange-traded fund (ETF) publiceerde onlangs een video over Bitcoin met daarin de disclaimer: “Er is geen garantie dat het aanbodplafond van 21 miljoen Bitcoin niet zal worden gewijzigd.
In 2017 waarschuwde investeerder Charlie Munger reeds voor de “flexibiliteit” van de Bitcoin-emissielimiet.
Jamie Dimon , CEO van JP Morgan trekt de harde limiet van 21 miljoen in twijfel (en noemt Bitcoin een ponzi scheme).
Peter Thiel verklaarde recent nog dat hij niet inzag waar de investeerders vandaan zouden komen om de speculatie in Bitcoin gaande te houden.
Er zijn ook meldingen van “inflatiebugs” in de Bitcoin-software die ervoor kunnen zorgen dat de Bitcoin ETF's uitgegeven door BlackRock, Fidelity en andere effectenbedrijven mogelijk niet volledig gedekt zijn door onderpand.

Strategische bitcoinreserve: twee visies

Een strategische Bitcoinreserve is een voorraad Bitcoin die door overheden of centrale banken wordt aangehouden als spaarpot, of als economische bescherming tegen inflatie, valutarisico’s en crisistijden. Als concept lijkt het op de traditionele reserves zoals de goudreserve, en sterke buitenlandse valuta, maar dan toegepast op een digitale munt. We bespreken twee visies op een mogelijke strategische Bitcoinreserve in de VS.

1. A bailout of the Big Boys

Volgens Catherine Austin Fitts is de huidige versie van Bitcoin, waar het niet meer gaat om een snel en goedkoop betalingsinstrument maar om een speculatief beleggingsmiddel, een Ponzi-constructie. Een vorm van fraude waarbij investeerders worden gelokt en winsten worden uitgekeerd aan eerdere investeerders met geld van recentere investeerders. Zij is overigens niet de enige die er zo over denkt, JP Morgan Chase’s CEO Jamie Dimon noemde Bitcoin eerder al een ‘fraud’ en een ‘Ponzi scheme’ . De Bitcoin zoals die vandaag bestaat heeft immers geen enkel utilitair doel maar leent zich uitstekend voor ‘ pumping and dumping ’, en is bijgevolg louter een speculatief instrument. Hoe ga je dan nieuwe investeerders aantrekken om iets in stand te houden dat eigenlijk geen inhoud heeft?

Volgens de Solari paper ‘The Bitcoin Bailout’ is 70% van alle Bitcoins in handen van 2% van de investeerders. Van de momenteel 19,8 miljoen gedolven Bitcoins zouden 2 miljoen (ongeveer 10%) in handen zijn van 1000 clusters, en de top 10 000 Clusters vertegenwoordigen 4 miljoen (20%) Bitcoin. De grootste pakketten zijn in handen van de initiële investeerders-delvers, en grote beleggers. Het gaat om een geconcentreerde en bijgevolg vrij illiquide markt, waar het moeilijk wordt om de belegging te verzilveren en meerwaarden te innen zonder de markt te laten crashen. Tenzij er verplichte en/of grote overheidsaankopen komen. Niet alleen zorgt dit voor een gegarandeerde afzet, ondertussen doet de markt haar werk en wordt de prijs mooi opgedreven.

Een reddingsoperatie voor de 'Grote Jongens', noemt Catherine Austin Fitts het. En elders spreekt ze van het omgekeerde Robin Hood effect : stelen van de armen om het aan de rijken te geven. Ze is duidelijk geen fan van een strategische Bitcoin reserve en vindt dat ‘burgers geen behoefte hebben aan een overheid die hun kostbare middelen (belastingen, pensioenfondsen) gebruikt voor het bevorderen van speculatieve zeepbellen die de inkomenskloof vergroten' .

Dit ‘Bailout of the Big Boys’ perspectief geeft weer waarom grote Bitcoin houders overheidsmandaten voor de aankoop van Bitcoin willen, namelijk om de prijzen te verhogen en een voldoende liquide markt te creëren, wat het hen mogelijk zou maken om uit het systeem te stappen. Hier zou bovendien een zekere tijdsdruk te voelen zijn, omdat het Bitcoin-ecosysteem onhoudbaar wordt. Net zoals AI vreten cryptocurrencies energie en slurpen ze water, wat een hoge financiële én ecologisch kost meebrengt. De datacenters zouden bovendien erg veel lawaai produceren en de omgeving belasten[1]. Wanneer dit duidelijk wordt en tot het

publiek doordringt zullen vragen rijzen naar de haalbaarheid en wenselijkheid van Bitcoin en andere cryptocurrencies, wat hen een minder aantrekkelijke belegging zal maken. Kunnen we de belastinggelden niet beter gebruiken, bijvoorbeeld voor onderwijs en gezonde voeding, dan wel om miljardairs te redden en speculatieve zeepbellen in stand te houden, vraagt Catherine Austin Fitts?

2. Grenzen verleggen naar cyberspace

Een ander geluid horen we van Michael Saylor , oprichter en CEO van MicroStrategy, de grootste zakelijke bezitter van bitcoin. Hij ziet de Strategische Bitcoin Reserve niet zozeer als een potje voor moeilijke tijden, dan wel als een middel voor ‘waardebehoud’, namelijk om de waarde van een vermogen te beschermen. Hij noemt het ‘digitaal kapitaal’ en de Strategische Bitcoin Reserve een strategie voor kapitaalbehoud op lange termijn door te beleggen in de ‘onsterfelijke onverwoestbare economische energie’ die Bitcoin heet. Aangezien de dollar reeds de wereldreservemunt (betalingsinstrument) is, en volgens Saylor ‘alles aan de dollar gekoppeld is’, lijkt het hem logisch dat de Verenigde Staten ook het ‘Wereld Reservekapitaal Netwerk Bitcoin’ zal bezitten. Hij ziet een toekomst waar al het kapitaal van de 19de eeuw (goud) en de 20ste eeuw (aandelen en obligaties) overgebracht worden naar het kapitaal van de 21ste eeuw: digitaal kapitaal, Bitcoin. Hij gelooft dat de V.S. ook het kapitaal van de rest van de wereld mee cyberspace kan intrekken, door een combinatie van de aantrekkelijkheid van het product en de leidersrol van de V.S. die doet volgen.

Een interview met Michael Saylor door Natalie Brunell geeft de kans om even mee te kijken in het hoofd van de CEO van MicroStrategy, die zijn bedrijf in business intelligence omgooide naar een Bitcoin- ‘raffinaderij’, zoals hij het zelf noemt. Hij vertrekt vanuit een oprechte bezorgdheid om zijn opgebouwde vermogen te beschermen tegen inflatie en crisissen, en zijn kennis van de geschiedenis (Saylor heeft naast een diploma in de luchtvaart- en astronomische techniek ook een graad in de wetenschapsgeschiedenis). Waarbij hij concludeert dat in het verleden de meeste welvaart en productiviteit voortkwamen uit

veroverd en aangekocht land. Omdat de dag van vandaag de ganse aardbol reeds ingenomen is, vindt hij het logisch om de grenzen te verleggen naar ‘cyberspace’. Bitcoin bevindt zich in cyberspace en cyberspace is de toekomst, dus is het logisch om zoveel mogelijk van de toekomst – dus bitcoin- te kopen. En best zo snel mogelijk, want als cyberspace de toekomst is dan is het verstandig om er zo snel mogelijk een vlag te planten, voor de rest van de wereld er zijn geld komt plaatsen. Larry Finck, CEO van Blackrock verwacht dat de waarde van de Bitcoin kan stijgen tot 700k dollar naarmate de institutionele goedkeuring volgt en de markt Bitcoin gaat adopteren. Wie eerst is kan er de meeste rijkdom door verwerven, en de Verenigde Staten zouden als pioniers zelfs zoveel winsten kunnen rapen dat ze een significant deel van hun overheidsschuld zouden kunnen afbetalen. Een agressieve Bitcoin-strategie zou volgens sommige modellen de overheidsschuld zelfs kunnen laten verdwijnen.

Michael Saylor’s keynote speech op de Cantor Fitzgerald Conference 2024 bevat verschillende grafieken die het uitzonderlijke rendement van MicroStrategy demonstreren en vergelijken met andere beleggingsopties. Op basis van economische modellen wordt de economische impact van een Strategische Bitcoin reserve voor de Verenigde Staten weergegeven. Maar hoe werkt dit en kloppen deze cijfers? Het is belangrijk te weten dat (i) ze gebruik maken van modellen en (ii) modellen steeds werken met assumpties, waaronder verwachte rendementen.

Toekomstmodellen blijven modellen en vertrekken steeds vanuit assumpties over de realiteit die pas nadien kunnen gecheckt worden. Volgens Sam Callahan kan het doortrekken van het huidige rendement van 60% naar de toekomst toe wat optimistisch blijken, maar bieden ook lagere rendementen mooie opbrengsten op.
Hoe deze rendementen behaald worden, het achterliggende business model , is volledig open source. Saylor zelf vergelijkt het met een olie-raffinaderij, waar de waarde van de aandelen niet alleen bepaald wordt door de voorraad olie die aangehouden wordt, maar ook door de derivaten die op maat van de afnemer geproduceerd worden. Naar analogie levert MicroStrategy o.a. opties en EFT’s voor beleggers die een hoog risico en rendement willen en door Bitcoin gedekte obligaties (die beter presteren dan de zuivere Bitcoin) voor risicomijdende beleggers.

Hij gaat ervan uit dat steeds meer individuen, bedrijven en landen zich zullen wenden tot Bitcoin-obligaties om de eenvoudige reden dat het een hoger rendement geeft. De waarde van een aandeel van Microstrategie reflecteert niet enkel de huidige prijs van Bitcoin maar is een combinatie van (i) de potentiële waardestijging van Bitcoin, (ii) inkomsten uit de afgeleide producten en (iii) het potentieel van het bedrijf om in de toekomst digitaal kapitaal te domineren. Momenteel bestaat er geen historisch precedent om de waardering van dit soort business model aan te toetsen.

Zelf blijf ik nog met een aantal vragen zitten na het beluisteren van enkele video’s met en over Michael Saylor en MicroStrategy, maar misschien zegt dit vooral dat ik onvoldoende onder de indruk ben van het cyberspace-denken.

Aangezien het ‘oude’ kapitaal, de concrete, fysieke of wereldse activa, niet wordt gebruikt als onderpand voor de Bitcoin, kent Bitcoin bijgevolg geen enkel onderpand? En is de waardering ervan enkel afhankelijk van het vertrouwen van de investeerder en diens geloof dat de Bitcoin in waarde zal (blijven) stijgen?
Stel (gedachtenexperiment) dat Bitcoin het kapitaal van de toekomst wordt, en alle klassieke activa zoals goud, onroerend goed en aandelen ‘geüpgraded’ worden naar het (digitale) kapitaal van de 21st eeuw (Bitcoin), waar komt het eigenaarschap van deze vele oude (echte, fysieke) activa dan terecht?

Ik stel ook vast dat het open source business model van MicroStrategy vooralsnog niet gevolgd wordt.

Financiële innovatie, dwaling of schurkenstreek?

Met kennis van wat een Strategische Bitcoin Reserve precies betekent, en met twee tegengestelde visies over de interpretatie en wenselijkheid ervan in het achterhoofd, blijft de vraag nazinderen of dit een goede zaak is voor burger en maatschappij? Hebben we te maken met een financiële innovatie, gaat het om een dwaling, of kunnen we zelfs spreken van een schurkenstreek?

Financiële innovatie?

Hoewel Michael Saylor geld in de vorm van kapitaal een fundamenteel nieuw idee noemt, is het aanleggen van strategische reserves dit niet. Denk bijvoorbeeld aan de goudreserve, en de strategisch oliereserve.

Dwaling?

Is het geloof in een verleggen van de grenzen naar cyberspace een dwaling? Is het een illusoire gedachte om te geloven dat de concrete en tastbare 19de en 20ste -eeuwse activa zoals goud en aandelen afgedaan hebben en dat de wereld deze wil omzetten in digitaal kapitaal? Zal de overtuiging dat de wereld de leidersrol van de Verenigde Staten erkent en deze hierin zal volgen de reality check doorstaan, of is er te weinig rekening gehouden met de ondertussen multipolaire wereld, de toenemende soevereiniteit van ‘ontwikkelingslanden’ en het numerieke overwicht van de BRICS landen?

Is het geloof in de Strategisch Bitcoin Reserve verweven met fenomenen zoals de Metaverse, die reeds twintig jaren geleden vooraf gegaan werd door 'Second Life'? Een virtuele plaats waar men de eigen creativiteit en de fantasie kan botvieren, en een wereld kan creëren aangepast aan de eigen wensen en dromen. Maar die niet steeds overeenstemt met de realiteit? Hebben we hier te maken met een ver doorgedreven expressie van het uitgaande paradigma ‘The sky is not the limit’ , letterlijk zelfs want de gedachte achter de Strategische Bitcoin Reserve leidt naar cyberspace. Het paradigma met een bijna religieus geloof in technologie, een denk- en waardenkader dat soms met de puberteit vergeleken wordt, en dat net zoals tieners geen

grenzen wenst te aanvaarden. Waar men leeft vanuit een eenzijdige focus op het individuele geluk en succes, en men gelooft in de maakbaarheid van het leven, zowel fysiek (transhumanisme) als de maakbaarheid van de omgeving (desnoods in cyberspace).

De dwaling kan ook de investeerder in Bitcoin treffen, of zelfs één van de Big Boys. Neem bijvoorbeeld de limitering van het aantal Bitcoins tot 21 miljoen. Zoals we hierboven al ruim aantoonden zijn er voldoende ‘hints’ dat deze harde grens van 21 miljoen misschien niet zo hard is als Sastoshi Nakamoto voorzien had. Satoshi had ook niet voorzien dat de Bitcoin digitaal kapitaal zou worden, hij zag het als een goedkoop en autonoom financieel transactiemiddel. Op het moment dat men het aantal Bitcoins laat stijgen, verwordt ook de Bitcoin tot een vorm van fiatgeld, en worden de kaarten opnieuw geschud. Enkel wie op dat moment aan de tafel zit zal zijn macht en rijkdom kunnen verdedigen.

We zagen ook reeds dat het bezit van Bitcoin erg gecentraliseerd is, wat maakt dat een transactie van één van deze partijen (bijvoorbeeld verkoop van een significante hoeveelheid) een grote impact kan hebben op alle Bitcoin houders. De marktwerking wordt door deze centralisatie (deels) buiten werking gesteld, en beschermt ook niet meer. Vanuit dit perspectief zijn de woorden van Michael Saylor ‘Er is maar één ding beter dan Bitcoin [hebben] en dat is meer Bitcoin’. Hoe groter het deel van de markt dat je in handen hebt, hoe groter je macht en bescherming. Tenzij… er anderen zijn die graag jouw macht en positie hebben, en zich verenigen om de kaarten opnieuw te schudden en bijvoorbeeld de grens van 21 miljoen gaan verdubbelen. Dan kan je plots weer terechtkomen in een minderheidspositie, en een halvering van de waarde van je bedrijf.

De vorige twee paragrafen zijn gedachtenexperimenten, maar tonen wel aan hoe fragiel het systeem is. En hoe snel je in een ‘dwaling’ terecht kan komen, met hele grote (financiële) gevolgen. Dit kan de goede huisvader die zijn pensioen wil verzekeren overkomen, maar ook grote investeerders. Het toont aan dat niets is wat het lijkt, en alles wat er gebeurt en gecreëerd wordt, uiteindelijk een product is van het dominante denk- en waardensysteem dat op een bepaald moment de mensheid stuurt.

Schurkenstreek?

Ik geef toe dat ik de term schurkenstreek in de titel zette om wat te triggeren, maar tegelijk leert het ons veel over waarom zowel Bitcoin als de Strategische Bitcoin Reserve vandaag actueel zijn. Stel dat de Strategische Bitcoin Reserve om een bailout van de Big Boys gaat, of stel dat het zelfs niet om een dubieuze bailout gaat (dubieus omdat sommige stemmen beweren dat president Trump 200 miljoen verkiezingsbijdragen van de Bitcoin-elite ontving om hun belangen te verdedigen) maar om de Bitcoin als businessmodel dat goed aanslaat en waar de lobby haar werk doet, hebben we dan te maken met een schurkenstreek?

Ook hier verwijs ik graag naar een vorige blog over paradigmaveranderingen tijdens transities. Redenerende vanuit het denk- en waardenpatroon ‘In God/Government we trust’ , kan je het een schurkenstreek vinden. Hier denk je immers vanuit de belangen van de groep, in functie van orde en structuur. Een lobby voor de belangen van een kleine groep zal al snel als corrupt beschouwd worden, en bovendien een risico inhouden. Zowel de Bitcoin als de Strategische Bitcoin Reserve vertrekken vanuit een systeem dat van bij de start ongelijk is, en een enorme ongelijkheid in welvaart en macht kan en zal meebrengen, wat uiteindelijk tot chaos zal leiden.

Redenerende vanuit het paradigma ‘The sky is (not) the limit’ is dit net een fantastisch business idee, zeker geen schurkenstreek. Manipulatie, en zelfs liegen en bedriegen is hier ‘toegelaten’ om je doelen te bereiken. Wie twijfelt in welk paradigma we ons momenteel bevinden, denk even aan de ontelbare gevallen van corruptie die aan het licht komen, en hoe lauw we hierop reageren. Denk aan de geruchten van fraude in de politiek en de bijhorende epidemie van verloren sms-berichten, zonder dat één van de politici moet ontslag nemen. Aandacht voor de groep is in dit egocentrische denk- en waardenkader ‘even geparkeerd’ en men ziet niet welke orde verstorende risico’s inherent in producten en ideeën zoals Bitcoin en de Strategische Bitcoin Reserve verscholen zitten. Vanuit dit laatste argument kunnen we voorspellen dat indien (wereld)leiders meegaan in Bitcoin en de Strategische Bitcoin Reserve, dit slechts een tijdelijk succes zal zijn. Wie op de lange termijn denkt (de inkomende paradigma’s) zal deze ideeën doorprikken en er niet in meegaan, wie op korte termijn denkt (de uitgaande paradigma’s) loopt risico op dwaling.

Conclusie

De adoptie van een Strategische Bitcoin Reserve is geen ‘event in de marge’ maar zal een grote impact hebben op mens en maatschappij. Het zet een aantal basisprincipes van de huidige ordening op zijn kop, en niet alleen financieel en monetair. Een agressieve adoptie van de Strategische Bitcoin Reserve, die gepaard gaat met een verdere tokenisering van alle aardse activa, kan eigendom en rijkdom verder centraliseren waardoor de ongelijkheid nog meer zal toenemen. Zodanig zelfs dat we ons de vraag kunnen stellen of we dit men z’n allen wel (moeten) willen?

Of de Strategische Bitcoin reserve gelabeld wordt als een financiële innovatie, dwaling of schurkenstreek is afhankelijk van het paradigma waaruit men het evalueert. Op basis van de kennis over uitgaande en inkomende paradigma’s uit het transitieonderzoek voorspellen we dat indien de Strategische Bitcoin Reserve aangenomen wordt, deze geen lang leven zal kennen. De inherent extreme ongelijkheid, ingebouwd in het systeem, zal tegenstand en/of revolutie veroorzaken.

[1] Op 9 december 2024 zou het jaarlijkse energieverbruik van Bitcoin gelijk zijn aan 4,1% van het jaarlijkse energieverbruik in de Verenigde Staten, geschat worden op 4,1% van het jaarlijkse energieverbruik van de VS, 30,7% van dat van Canada, 54% van dat van het Verenigd Koninkrijk, 150,2% van dat van Nederland, en 251,6% van dat van Tsjechië. (Bron: Bitcoin Bailout)

Geraadpleegde bronnen, zonder link in de tekst

Austen Fitts, C; Solari papers #4, Bitcoin Bailout, 12/2024
Austen Fitts, C; State Leaders Briefng-Bitcoin Bailout with Tim Caban, January 27, 2025 https://home.solari.com/monthly-briefings-for-state-leaders-bitcoin-bailout-with-tim-caban-video-presentation-now-available/
De Nieuwe Wereld tv, "Wat de Sovjetunie meemaakte in de jaren '80, maken wij nu mee" | #1852 Willem Middelkoop, 11/02/2025 https://www.youtube.com/watch?v=baR19mZkVoc
Ver, R & Patterson, S; Hijacking Bitcoin, Roger Ver, 2024

Think the Change you Wish to See

Thu, 23 Jan 2025 20:25:18 GMT

Think the change you wish to see
Uitgaande en inkomende denk- en waardensystemen
Transitiegeletterdheid #1

We gaan momenteel door een ingrijpende maatschappelijke transitie, het soort transitie die maar eens om de zovele eeuwen plaats vindt en waar bijgevolg niemand praktische ervaring mee heeft. Wat we wel weten is dat de problemen die we nu tegenkomen niet meer op te lossen zijn met het (huidige) denken dat deze creëerde. Om minstens cognitief de gebeurtenissen te kunnen vatten, geven we in deze bijdrage een overzicht van het (huidige) uitgaande denk- en waardensystemen, gevolgd door een inkijk in het verwachte inkomende paradigma. Een basisbegrip van beide denkwijzen helpt niet alleen om te begrijpen waar we momenteel doorheen gaan, het geeft bovendien handvatten om vlotter doorheen de transitie te bewegen.

Voor de analyse van de uitgaande- en inkomende paradigma’s baseren we ons op het Spiral Dynamics model, geïnitieerd door Clare Graves en doorontwikkeld door Don Beck en Christopher Cowan. Op een bepaald moment in de tijd spelen steeds meerdere paradigma’s tegelijk, waarvan er doorgaans twee het meest dominant zijn. Als uitgaande paradigma’s beschouwen wij deze die in het spiral dynamics model als DQ/blauw en ER/oranje aangeduid worden, als inkomende FS/groen en GT/geel.

Een paradigma definiëren we als een wereldbeeld dat bepaalt op welke manier je naar situaties en contexten kijkt, en hoe je ermee omgaat. Het gaat niet om gedrag en uiterlijk waarneembare patronen, maar om diepere waarden en overtuigingen, die het gedrag en onze gewoontes sturen. Het wordt vaak gevisualiseerd door de metafoor van de ijsberg, waarbij paradigma’s samenvallen met de (onder de watervlakte verborgen) diepere overtuigingen en waarden. Dat hun sturing en impact niet mag onderschat worden vatte Peter Drucker samen in de gekende quote “culture eats strategy for breakfast”.

“Paradigms are powerful because they create the lens through which we see the world”

Stephen Covey

Het is belangrijk om te onthouden dat er goede noch slechte paradigma’s bestaan. In elk denk- en waardenkader kan je, bij wijze van spreken, de verlichting bereiken. Waar het wél om gaat is of de wijze van denken, en de bijhorende waarden, de complexiteit van omgeving en wereld aankunnen. Doorheen de evolutie wordt de wereld steeds complexer, en het is een uitdaging voor de mensheid om zich op deze toenemende complexiteit af te stemmen en ermee om te gaan. Blijft het menselijke aanpassingsvermogen achter op de complexiteit van de omgeving dan ontstaan crisissen en chaos, en uiteindelijk een transitie.

We starten met een beknopt overzicht van de vroegere denk- en waardensystemen zoals die in het spiral dynamics model beschreven worden. We gaan ervan uit dat dit tot een dieper inzicht leidt in de huidige tijd en situatie. De problemen waar we vandaag tegenaan lopen zijn immers niets anders dan een teveel van onze vroegere doelen, en/of een te lang vasthouden aan oplossingen en strategieën voor vroegere problemen. Vervolgens komen de huidige uitgaande paradigma’s aan bod, gevolgd door de inkomende.

I. Een korte geschiedenis van eerdere paradigma’s

Het instinctieve paradigma

In dit paradigma is het individu gericht op het bevredigen van de basale, noodzakelijke fysiologische behoeften om te overleven (honger, dorst, sex, etc). Men leeft op een automatische manier, op basis van instincten en biologische impulsen, er is geen tijds- noch ruimtebesef. Deze primitieve mens-vorm heeft geen enkel bewustzijn en ervaart zichzelf als ‘een dier tussen de dieren’, en merkt geen onderscheid tussen zichzelf en andere wezens.

“Het individu is gericht op het bevredigen van basale behoeften on te overleven.”

Individuen in dit paradigma zullen verder gaan ontwikkelen wanneer er verstoringen in de omgeving optreden die maken dat de periodieke fysiologische behoeften niet meer kunnen bevredigd worden, ofwel wanneer er nadat de basiscondities vervuld zijn nog energie overblijft.

Het clan- paradigma

Waar de overlevingsmodus van het instinctieve paradigma zich richt op de primaire basisbehoeftes om te overleven, wil het denk- en waardenpatroon van de clan het probleem van de a-periodieke fysiologische behoeftes van mensen oplossen, zoals de nood aan bescherming tegen koude, het vermijden van pijn, en dat soort zaken. Dit is een uitbreiding van bewustzijn vergeleken met het instinctieve, ‘dierlijke’ overleven, en dus complexer.

In dit wereldbeeld wordt de wereld als mysterieus en onveilig ervaren en het basisprobleem waarop men gericht is, is het bereiken van veiligheid. Men is er namelijk van overtuigd dat de wereld geregeerd wordt door niet-waarneembare (af)goden, met goede en kwade krachten, die bepalen hoe het met de mens gaat. Ook ‘levenloze’ voorwerpen bezitten een ziel: de geest van het water, van de bomen, de aarde, de rotsen, etc. Veiligheid en zekerheid vindt men in de stam en in bloedbanden. Dit maakt dat men zich volledig opoffert aan die stam of familie, en de wensen van het ‘opperhoofd’ en de ‘magische’ krachten van de geesten blindelings volgt. Het individu is niet alleen ondergeschikt aan de groep, het individu

bestaat niet zonder de groep. Men gedraagt zich conformistisch en gehoorzaamt rituelen. Iemands identiteit wordt bepaald door totems en bloedverwantschappen, uit de stam gesloten worden is gelijk aan een doodstraf.

“De wereld wordt als mysterieus ervaren en de basisbekommernis is veiligheid”

Dit paradigma is de moeder van de gemeenschap en van collectieve systemen, en ordent families vervolgens in stammen en clans. Er is een groot respect voor voorouders, je mag nooit onrespectvol over de doden spreken (hun geesten zijn nog onderdeel van de familie), noch je familie te schande maken. Bloedverwantschap is heel belangrijk, men is één bloed en één geest. Er is een zekere tijdloosheid in dit paradigma, het verleden leeft gewoon door in het heden, ook na honderden jaren.

Express self, to hell with others

De clan logica werkt zolang het individu in de ban is van het magische en mysterieuze, en bereid is volledig op te gaan in de groep om veiligheid en zekerheid te genieten. Wanneer het individu het eigen ego ontdekt, en hier ook expressie aan wil geven, stoot men op de begrenzingen van het clan-denken en ontstaat een volgend denkkader, een ruw egocentrisch paradigma. Een wereld waarin het individu zichzelf ervaart, en vervolgens uitgedaagd wordt de persoonlijke vijanden en gevaarlijke krachten te verkennen en beheersen. De veiligheid van de clan valt weg en de wereld wordt een jungle, waar iedereen vecht voor de eigen plek. Express self, to hell with others.

In dit paradigma breekt men met tradities, rituelen en groepsdruk, en voelt het alsof de enige die je kan vertrouwen jijzelf bent. Het enige ‘zelf’ waarvan men hier bewust is, zijn de eigen fysieke gewaarwordingen. Fysieke kracht is bijgevolg waarmee men overleeft, en de eigen behoeftes het best mee kan bevredigen. De harde macho (of macha) die geen angst laat zien, en net daardoor respect afdwingt. Men waardeert enkel wat kan bijdragen tot het eigen comfort en breekt al datgene af dat niet daaraan bijdraagt. Men wil niet beheerst, beheerd of gecontroleerd worden door anderen, en eist ‘instant’ behoeftebevrediging. De primaire focus gaat om controle over anderen te hebben: eten of gegeten worden. Anderen ‘bezitten’ of exploiteren is daarbij geen probleem. Deze kleur liegt en bedriegt, verwart en maakt valstrikken zonder daar enig gevoel van schuld of schaamte bij te hebben. Deze emoties zijn in dit paradigma nog niet ontwikkeld.

In dit wereldbeeld is het voor het eerst mogelijk om eigen bezit te vergaren, en er verschijnt een nieuw fenomeen: de have’s and have not’s. Waarbij materiële goederen er alleen maar (voldoende tot overvloedig) zijn voor de machtigen, dit wil zeggen voor de fysiek sterken. Waarbij fysiek sterk ruimer is dan de individuele sterkte van één persoon, in rood is het normaal andere mensen als eigendom te beschouwen en voor jou te laten werken en vechten. Voor jouw welvaart, of in jouw leger. Waardoor de ‘have’s’ hun bezit konden uitbreiden ten koste van de have not’s, wat resulteerde in feodale structuren, lijfeigenschap en slavernij. Maar ook collectieve projecten zoals wegen en transport, en waterleidingssystemen.

De aandachtsboog in dit paradigma is doorgaans slechts ongeveer 20 minuten, men is onvoldoende ontwikkeld om een toekomst te zien, en men is zich zelfs nog niet bewust van de eigen sterfelijkheid. Men creëert een egocentrische maatschappij van straffeloosheid, wetten die het samenleven regelen zullen pas in het volgende paradigma ontstaan. Leven is impulsief, actie en reactie, zonder nadenken noch zelfbeheersing. Zonder aarzelen om mensenlevens op te offeren om de eigen levensstandaard te vergroten of behouden. Zonder schuldgevoel, noch schaamte.

“Voor het eerst is het mogelijk om eigen bezit te vergaren en er verschijnt een nieuw fenomeen: de have's and have not's”

 II. Uitgaande paradigma's

In de huidige (Westerse) maatschappij herkennen we een dominantie van de paradigma’s die we ‘In God (Governement) we trust’ en ‘The sky is (not) the limit’ noemen. Deze zijn in elk individu in wisselende mate aanwezig. Het is trouwens niet de bedoeling om tijdens de transitie waar we momenteel doorgaan deze ‘oude’ denkwijzen en waarden achter te laten en te vervangen door een nieuw paradigma, het gaat om opties toevoegen. De huidige complexiteit in de wereld is te groot om nog met deze twee alleen aan te kunnen, dus voegen we straks iets toe aan alle eerder verworven kennis en competenties. Het nieuwe overstijgt, en omvat, het oude.

1. In God (Government) we trust.

Het ‘Express self, to hell with others’- paradigma creëert een wereld van agressie, uitbuiting en chaos. Dit is een situatie die uiteindelijk niet houdbaar is, en een tegenreactie zal uitlokken. Mensen komen steeds meer en massaler in opstand, opstanden die op een bepaald moment niet meer te onderdrukken zijn. Wie de macht heeft moet beginnen rekening houden met anderen, om zelf in leven te blijven. Men begint zich te realiseren dat er ook nog zoiets als een ‘ander’ bestaat. Emoties van schuldgevoel steken de kop op. Bovendien begint men te beseffen dat men sterfelijk is, en er ontwikkelt zich enig tijdsbesef en een eerste begrip van de toekomst. De mens begint te denken in oorzaken en gevolg. Opnieuw voegt de natuurlijke evolutie van de mensheid hier een extra dimensie van complexiteit aan toe: hoe ga je vreedzaam samenleven, hoe ga je om met sterfelijkheid en wat is de zin van het leven? Het antwoord hierop gaat uit van orde en structuur, absolute waarheden, en het leren beheersen van lagere impulsen.

Onze manier van denken, en bijgevolg ook de maatschappelijke ordening, wordt nog heel erg beïnvloed door de overtuiging dat om orde en structuur te bewaren een centraal gezag nodig is, dat door elke burger moet gehoorzaamd worden. Waarachter de impliciete gedachte schuilt van de maakbare samenleving, en het bestaan van een bepaalde groep van mensen die ‘weet hoe het moet’. Dat er meerdere opties om het leven te leiden, en om samen te leven, bestaan is in dit paradigma nog niet voor te stellen, die gedachte is nog te complex. Men vertrekt bijgevolg vanuit absolute waarheden (ideologieën), en een ‘juiste’

manier van leven en handelen. Opgelegd door autoriteiten en autoritaire figuren, van religie tot politiek. In een gezonde vorm van dit paradigma nemen leiders verantwoordelijkheid voor de groep, en krijgen in ruil loyale volgers. Het feit dat we in het Westen enkele generaties van goede leiders kenden en een functionerende verzorgingsstaat hadden, verklaart mogelijk waarom momenteel nog zoveel burgers een bijna blind vertrouwen in de overheid (en media) hebben.

“Vreedzaam samenleven vraagt om orde, structuur en centraal gezag”

In dit denk- en waardepatroon is er een gevoeligheid voor status en wie deze heeft (door geboortetitel of functie) wordt automatisch gevolgd. Kritische stemmen en afwijkende meningen worden niet gewaardeerd en zelfs gecensureerd. Deze kunnen immers de orde en structuur verstoren en chaos brengen, en worden bovendien als niet respectvol beschouwd naar de autoriteit die het weet. Wie niet volgt verdient het, volgens deze mindset, om bestraft te worden. In dit paradigma is de groep belangrijker dan het individu en vindt men het in zekere zin normaal dat het individu zich ‘opoffert’ voor de groep. ‘Je doet het immers voor een ander’.

Het economische en administratieve leven wordt top-down en gecentraliseerd ingericht, vanuit het geloof in (i) enerzijds orde en structuur en een gelijke behandeling van ieder lid en (ii) de schaalvoordelen en efficiëntie die dit zou opleveren. Er wordt duidelijkheid verschaft door het gebruik van wetten, procedures, functies, arbeidsverdeling en normen over wat goed is en wat niet. Liefst tot in detail uitgewerkt, want het individu is doorgaans angstig en risicomijdend, en werkt daarom graag ‘volgens het boekje’. Dit laat toe om grote groepen effectief te organiseren en vorm te geven aan massa-productie, maar ook wel aan massa- denken. Denken gebeurt dan volgens een bepaald narratief, de officiële of voorgeschreven werkelijkheid. Het leidt uiteindelijk tot bureaucratie maar de nadelen die dit met zich meebrengt (controle, gebrek aan creativiteit, doel-middel verwarring, etc) worden voor wie in dit paradigma leeft nog niet (duidelijk) gezien.

2. The sky is (not) the limit

In het bovenstaande paradigma mag je kleuren tot aan de lijntjes, maar er niet overheen gaan. De individuele creativiteit en zelfexpressie worden ingekapseld, en op een bepaald moment vraagt dit om een tegenreactie. Langzaam verschuift het zwaartepunt van een externe autoriteit naar het eigen zelf, het individu begint te geloven ‘Ik ben een betere autoriteit dan jij’. Geef de macht aan mij, dan los ik het probleem op, beter dan jij het kan. Dit nieuwe denken zal de maatschappij laten veranderen van een ‘centraal geleide’ organisatie naar een collage van ondernemende individuen die hun eigen autoriteit willen worden en de vrijheid en ruimte innemen om het beste leven voor zichzelf te construeren. De orde en stabiliteit uit het voorgaande wereldbeeld maakt plaats voor ontelbare egocentrische initiatieven zonder centrale sturing en met als focus het eigenbelang van de ondernemer. Dit leidt al snel tot een exponentiële toename in de complexiteit van het omgevingsniveau.

In dit paradigma wordt de wereld gezien als een plaats met ongelimiteerd potentieel, een vat vol onbegrensde mogelijkheden voor persoonlijk succes en vervulling. Na een denk- en waardenkader dat focuste op de groep, volgt een tijdperk van egocentrisme en zelfexpressie, waarbij men zelf op zoek gaat naar kansen om de eigen levensstijl te verbeteren. Hierbij leert men om in opties te denken, wat men inzet om het beste van het beste, voor zichzelf, te verkrijgen. Doel van het leven is dat je een winnaar bent, succes en competitiviteit zijn de norm. Men verwacht van zichzelf, en ook van anderen, een hoge energie en topprestaties. Uitblinken, en continue verbetering is de norm. Deze dragen bij aan het imago.

In dit paradigma is men bovendien permanent bezig met strategisch gedrag, en manipulatie om te verkrijgen wat men zelf wil en daarbij wordt alles ingezet, van taalgebruik tot manipulatie en morele druk, nudging en propaganda, en nog veel meer. Het verschil met het vorige paradigma is dat het nu ingezet wordt voor het eigenbelang, en niet om de orde en structuur ten voordele van de groep te bewaren. Dit wordt nog versterkt doordat dit waardensysteem sterk materialistische trekken heeft. Men wil het beste van het beste, voor zichzelf.

“Alle problemen die we tegenkomen lossen we op met technologische innovaties“

Politieke vaardigheden, net zoals wetenschap en technologie, zijn hier niet meer dan middelen om controle te verkrijgen, om de persoonlijke gewenste uitkomsten te realiseren, en risico’s te verminderen. En op hun eigen manier, leggen ze hun eigen ‘beste’ oplossing graag op aan de rest van de wereld, indien dit nodig is om hun eigenbelangen waar te maken. Versterkt door hun diep verlangen zelf de autoriteit te zijn. Er is een bijna religieus geloof in wetenschap en technologie, waarmee men denkt alle problemen te kunnen oplossen tot het elimineren van de dood toe. Men gelooft in het transhumanisme, en de maakbaarheid van de mens.

In deze denk- en waardencultuur verwordt politiek tot een economie waarbij geld politici motiveert, en men denkt alle problemen met geld (en een business plan) te kunnen oplossen. De democratie staat te koop en komt onder druk te staan. Het economisch landschap verandert van een natie naar een collage van bedrijven die niet leven en werken volgens de nationale wetten, maar volgens de ongeschreven regels van het zakenleven. The world as a business. De economie draait niet meer om basisbehoeften voor iedereen, maar om beleving en ervaringen, kicks. En snelle rijkdom voor de ondernemer, beloftevolle start-ups oprichten en deze zo snel mogelijk en met forse winst verkopen is een geliefde optie. De nieuwe keizerrijken, de ‘Mc Worlds’, zijn grote ondernemingen die rijker zijn dan landen, gedreven worden door eigenbelang en ‘too big to fail’ zijn. Met een geoliede machine aan lobby- en andere beïnvloedingsactiviteiten verwordt de wereld tot een bijzonder competitieve vrijhandelsplek waar het grootkapitaal achter de schermen en via besloten netwerken zoals het World Economic Forum de politiek stuurt.

II. Inkomende paradigma's

De lezer zal waarschijnlijk ook een aantal kenmerken van de inkomende paradigma’s herkennen, zeker van het eerste ‘Verbonden in Vrijheid’, omdat we al doorheen de transitie aan het evolueren zijn. Deze denk- en waardenkaders komen niet in de plaats van de vorige, maar worden eraan toegevoegd. Langzaam aan zullen we leren herkennen welke uitdagingen best met het oude (eenvoudigere) denken opgelost worden, en welke meer complex zijn en nood hebben aan het denken en de toolbox van de nieuwe paradigma’s.

1. Verbonden in Vrijheid. Relationeel & Relativistisch

Elk paradigma creëert op termijn eigen problemen en stuit op de grenzen van het eigen denk- en waardenkader. De combinatie van egocentrisch eigenbelang, materialisme en de overtuiging dat alles mogelijk is (the sky is not the limit) leidt de mensheid richting uitputting van de natuurlijke rijkdommen der aarde (inclusief mensen), extreme financiële en economische ongelijkheid, en technologische innovaties waarmee de mensheid zichzelf kan uitroeien. Als tegenreactie ontstaat een bewustzijn dat de planeet, en dus ook groei, haar grenzen heeft. Bovendien heeft de consumptiemaatschappij, de voortdurende focus op imago, het mechanistische wereldbeeld en oneindige concurrentie, de mens van zichzelf en zijn omgeving vervreemd, wat tot eenzaamheid en gebrek aan zingeving leidt. Er groeit een besef dat geld en succes alleen niet gelukkig maakt, en er verschijnt een behoefte om weer deel uit te maken van een gemeenschap. Men wil delen met anderen en een rijker innerlijk leven. Tegelijk ontstaat er kritiek op de invulling van wetenschap doordat de beperkingen van het lineaire oorzaak-gevolg denken steeds duidelijker wordt. Mensen beginnen te beseffen dat de actuele problemen binnen dit denken niet opgelost raken en enkel verergeren, en gaan op zoek naar een nieuw paradigma.

Opnieuw wordt er complexiteit toegevoegd, door voor het eerst de relationele en empathische dimensie in alle aspecten van het leven op te nemen. Welzijn wordt even belangrijk als welvaart, en er ontstaat een besef dat niet alleen alle mensen onderling verbonden zijn, maar ook de mensheid niet kan gescheiden worden van natuur en planeet. Na een egocentrische periode verschuift de aandacht weer naar het collectieve. Maar wel op een nooit eerder geziene manier: voor het eerst is er ruimte voor individu én groep tegelijk, voor het eerst ‘moet’ er niet gekozen worden tussen zelfexpressie en opoffering van het zelf voor het

hogere doel. Men beseft ten diepste dat de groep gemaakt wordt door het individu, en dat een sterke groep afhankelijk is van de individualiteit en soevereiniteit van haar leden. Er komt een besef van onderlinge verbondenheid en eenheid, waardoor de individuele autonomie van elk individu een evidentie wordt. Verbonden in vrijheid, om het geheel optimaal te dienen.

Het wordt soms ook het relativistische paradigma genoemd, wat betekent dat het vele meningen en perspectieven tegelijk kan zien, en de relativiteit van alles. Dit is ongeveer het tegengestelde van het dichotome/ideologische denken van het ‘In God/Government we trust’- paradigma, waarbij er één waarheid bestaat, en men de wereld hieraan wil onderwerpen. Het is een volgende interpretatie op de spiraal van evolutie, die frictie en andere meningen wel toelaat. Het kent nog een zekere rigiditeit

maar die zit dan in zaken zoals ‘alle meningen tellen’ en ‘gelijkheid moet’, in zekere zin dwingende overtuigingen die in het volgende paradigma in een nog breder kader geplaatst zullen worden. Het doel hier is, in tegenstelling tot het voorgaande ‘The sky is not the limit’ paradigma, dat iedereen in de groep een beter resultaat krijgt. Concurrentie wordt langzaamaan vervangen door een vorm van co-creatie, vanuit het inzicht dat ondernemen gaat om samenwerken om mensheid en planeet te dienen. Doordat de ideologie van de éne waarheid overstegen wordt beseft men dat centralisatie grenzen heeft en komt er terug ruimte voor een evenwicht tussen de lokale sterktes en noden, en de inter-afhankelijkheid op globaal niveau. Lokaal en decentraal worden opnieuw gewaardeerd, net zoals bottom-up. Waarbij het geen of/of vraagstuk meer is, maar een zoektocht om de en/en vorm te geven.

Dit paradigma legt de nadruk op gemeenschapszin in klein verband en op samenwerking in wereldverband. Op mondiaal vlak ontstaat een streven om de verschillen tussen rijke en arme samenlevingen op te heffen en te zorgen voor gelijke kansen. Er is een openheid voor wereldwijde samenwerking , het nationalistisch denken verdwijnt, maar na de ‘Mc World’ ervaring is men terug gericht op het behoud van de culturele identiteit en soevereiniteit . Hoewel dit wereldbeeld open staat voor mondiale samenwerking wordt het ook anti-globalistisch genoemd, of beter gezegd anti-corporatistisch . Wat logisch is gezien het denken in termen van autonomie en gelijkwaardigheid .

Dit paradigma kan in intellectueel opzicht rationeel denken en vele alternatieven overwegen, maar een keuze wordt uiteindelijk gemaakt op basis van gevoel en de groep, niet op basis van informatie, kennis en regels. De conclusie hoeft bijgevolg niet de logica te volgen, eerder relativisme en empathie. Als een verandering door de groep wordt ingezet zal men deze steunen, ook al snapt men ze niet helemaal, men gaat voor wat de groep denkt dat juist is. Er zit de overtuiging achter dat dingen moeten veranderen maar men zelf niet diegene is die ze gaat veranderen, net zoals loyaliteit aan de groep een belangrijke rol speelt. Leiderschap legt men eerder bij de ‘groep’ waardoor er vaak weinig gebeurt. Door de focus op gevoel en op de groep verliest men weleens het zicht op doelen en effectiviteit.

De eerdere paradigma’s hebben niet zoveel op met deze nieuwe mindset. Niet alleen omwille van het ‘softe’ karakter, maar de openheid maakt zaken transparant die men liever niet naar buiten wil brengen. In de oude paradigma’s werd en wordt er veel in achterkamertjes en in selectieve business netwerken beslist, wat men liever niet aan het publiek toont. Men zal bijgevolg alles doen wat in de macht ligt om de opkomst van dit nieuwe paradigma tegen te houden.

“Na de materiële imago-maatschappij zoekt de mens terug naar contact, met zichzelf en anderen.“

2. Het systemische paradigma

De focus op relaties, gevoelens en emoties van het voorgaande paradigma kan leiden tot besluiteloosheid en ten koste gaan van resultaten en effectiviteit. Het relativistische wereldbeeld, waarbij relativistisch zich vertaalt als ‘alle vormen van verkennen’ heeft bovendien als nadeel dat men door de bomen het bos niet meer ziet. Bovendien leidt de groepsdruk ertoe dat er weinig ruimte is voor verdere individuele ontplooiing. Ook dit denk- en waardenkader heeft dus haar grenzen, en zal na verloop van tijd aangevuld worden.

In het systemische paradigma vinden we bedreven systeemdenkers en het is het eerste denksysteem dat een overzicht heeft over alle eerdere paradigma’s: de besluiteloosheid van het vorige relativistische paradigma, het egocentrische materialisme van ‘the sky is (not) the limit’, het rigide en de bureaucratie van ‘In God we trust’, en de impulsiviteit, de tijdloze rituelen en inertie van nog vroegere denksystemen. Men ziet een zekere volledigheid van de realiteit, zoals die nooit eerder waargenomen werd. De focus ligt weer op het individu en niet op de groep, wat een nieuwe trap van zelfexpressie mogelijk maakt. Dit keer gaat het om de uitdaging zichzelf te zijn, authenticiteit in de wereld te brengen. Alles overziende streeft dit paradigma ernaar om op een voor de omgeving verantwoorde manier onafhankelijk te zijn, met daarbij een focus op functionaliteit,

competentie en spontaneïteit. Men heeft een vorm van persoonlijke vrijheid ontdekt die anderen geen schade toebrengt en geen negatieve excessen van eigenbelang laat zien. Men heeft niet de behoefte een voetafdruk op deze aarde achter te laten, men hoeft zichzelf niet te bewijzen noch de wereld te verbeteren. Mensen zijn vooral gefocust op het leven ervaren en daaruit leren, en doen wat moet gedaan worden.

Leren doet men in dit denkkader op een natuurlijke en passende manier. Men is open om te leren van gelijk welke bron of context, van nature nieuwsgierig en men waardeert goede content, eerlijke en zuivere informatie, openheid, en een houding van willen ontdekken. Men weet waar de eigen grenzen liggen, lichamelijke en mentale beperkingen, maar kan er creatief mee omgaan. Men doet niets overtollig, en is succesvol omdat de dingen anders aangepakt worden. Beslissingen neemt men op basis van ratio en informatie, maar men heeft tegelijk een gevoel voor natuurlijke in plaats van rationele processen. Je zou kunnen zeggen dat het voelen van het voorgaande paradigma gecombineerd wordt met weten en werkelijk kennen. Men kan goed conceptueel denken en wil graag de oorzakelijke relaties zien, ervaren en begrijpen.

In dit paradigma is men niet langer bezorgd om de complexiteit van de problemen waartegen men aanloopt, men kickt er zelfs op. Men heeft bovendien een opmerkelijk vermogen om complexe problemen op te lossen. Graves kwam er overigens ook achter dat de oplossingen van dit paradigma veel kwalitatiever en creatiever zijn dan van alle vorige paradigma’s samen, wat hij verklaarde door de grotere psychologische vrijheid van dit systeem. Wie volgens dit denkkader functioneert gaat wel pas tot actie over wanneer men met een probleem te maken krijgt dat hem/haar interesseert. In tegenstelling tot de vorige kleuren wil dit paradigma de wereld niet veranderen of verbeteren , hij/zij wil gewoon de problemen oplossen zodat het systeem vlot werkt, en neemt hierbij ook de lange termijn mee. Men verspilt geen energie totdat men zeker is dat men iets effectiefs kan doen. Vaak is dat pas nadat de ‘wereldverbeteraars’ uit de eerdere paradigma’s er een zootje van hebben gemaakt. Als daar werkelijk geen mogelijkheden toe zijn wordt het probleem (voorlopig) losgelaten.

“Men heeft niet de behoefte een voetafdruk op deze aarde achter te laten, hoeft zichzelf niet te bewijzen noch de wereld te verbeteren.”

Door de afwezigheid van angst kan je wie in dit paradigma leeft niet in de pas laten lopen door te dreigen met straffen. Het is de eerste mens, sinds de mens zich bewust werd van zichzelf, die geen angst kent voor een hogere macht, of om niets waard te zijn, of om uitgesloten te worden. Een gezonde menselijke angst blijft, maar men kan deze plaatsen, het beheerst het leven niet meer. Doordat ze niet de behoefte voelen om succesvol te zijn of een voetafdruk op aarde achter te laten reageren ze ook weinig op beloningen. Ze lijken een waarnemer van het leven maar dat is niet zo, de dwangmatigheid is gewoon verdwenen. Ze hebben ambitie, maar zijn niet ambitieus. Ze willen hard werken en dingen realiseren maar moeten niet bekend staan als diegene die het deed. Mensen in dit paradigma zijn moeilijk te managen of te onderwijzen, ze zijn zelfsturend van nature.

Conclusie

In ons transitie onderzoek zijn wij bewust van paradigma’s om beloftevolle transitiestromingen te onderscheiden. Kennis van paradigma’s is van cruciaal belang omdat zij de lens zijn waardoor we de wereld zien. In het kader van transities is HOE we denken dan ook belangrijker dan WAT we denken. Onze denk- en waardensystemen moeten noodzakelijkerwijs aangepast zijn aan de complexiteit van onze omgeving.

Nieuwe paradigma’s omarmen én overstijgen de vorige. Dit betekent dat er niets weggegooid wordt, het gaat om het oude in balans brengen met de huidige uitdagingen, en een aantal zaken toevoegen. Vandaag vraagt dit om ‘de waarheid’ los te laten en nieuwsgierig alle mogelijkheden te exploreren, vergezeld van de competentie om comfortabel te blijven wanneer verschillende meningen zich aandienen, en er zich eventueel wat frictie voordoet. Hoe meer paradigma’s men kan omarmen, hoe groter de vrijheid, de creativiteit en de effectiviteit. Wie de uitdaging om nieuwe denk- en waardensystemen toe te laten aangaat, wacht een mooie beloning.

"We cannot solve our problems with the same thinking we used when we created them."

Albert Einstein

Bronnen:

Beck, Don E. & Cowan Christopher C. (1996). Spiral Dynamics. Waarden, leiderschap en veranderingen in een dynamisch model. Altamira-Becht.

Graves, Clare W. (2002). Levels of human existence. ECLET Publishing, Santa Barbara.

Herold, Max (2005). Denkfundamenten ontsluierd. Managementissues.com

Waarom de digitale euro (CBDC) een publiek debat vereist.

Mon, 20 Jan 2025 17:15:05 GMT

Waarom de digitale euro (CBDC) een publiek debat vereist.
Monetaire geletterdheid #2

De CBDC (Central Bank Digital Currency) komt langzaamaan in de implementatiefase. De ECB voert haar communicatie op, en het nieuws bereikt ondertussen ook de mainstream pers, momenteel onder de naam digitale euro. Tijd dus voor een exploratie van dit concept, en een kritische analyse. In een reeks blogs zullen we niet alleen onderzoeken wat deze digitale euro precies is en hoe het werkt, maar ook hoe het niet alleen het geld- en bankwezen kan beïnvloeden maar ook de monetaire politiek . We vertrekken vanuit de principes van transparantie en (multidisciplinair) debat, heel erg bewust zijnde dat geld berust op vertrouwen.

Wat is een CBDC?

Op de website van de ECB lezen we dat de ‘digitale euro’ gaat om een digitale vorm van contant geld , die door de centrale bank wordt uitgegeven en die voor iedereen in het eurogebied beschikbaar is. Het zou een aanvulling vormen op bankbiljetten en munten en Europeanen een extra betaalmiddel geven, dat bovendien voor iedereen (particulier) kostenvrij beschikbaar is. Het zou net als contant geld nu, overal in het eurogebied beschikbaar, veilig en privé zijn. [1] De ECB belooft ervoor te zorgen dat ook contant geld overal in het eurogebied geaccepteerd blijft. [2]

Waarom hebben we een digitale euro nodig?

De ECB geeft zelf twee redenen aan waarom de CBDC nodig is: (i) consumenten in het eurogebied zouden steeds meer de voorkeur geven aan elektronisch betalen in plaats van met contant geld en (ii) om de rol van publiek geld veilig te stellen. [3] Het is herkenbaar dat gebruiksgemak bij betalingen voor velen belangrijk is en dat vele digitale innovaties dit ondersteunen. Daarnaast neemt het gebruik van cash ook weer lichtjes toe. Wat bedoeld wordt met ‘de rol van publiek geld veilig stellen’, en hoe de CBDC daarin essentieel is wordt niet uitgelegd. Het principe ‘publiek geld’ wordt verder nog besproken.

“Publiek geld" speelt een cruciale rol om het privaat geld te kunnen vertrouwen op waarde, omdat iedereen weet dat een betaling en spaargeld kan omgezet worden naar hetzelfde bedrag aan biljetten en munten.”

Veilig en privé?

Nog op de website van de ECB lezen we: “Ook wanneer u online met een digitale euro zou betalen, zouden we u niet op basis van uw betalingen kunnen identificeren. En offline zou het niveau van privacy vergelijkbaar zijn met dat van contant geld.” [4] Deze stelling is belangrijk in het kader van de privacy-wetgeving, maar om meerdere redenen misleidend en in vraag te stellen. Zoals hier wordt uitgelegd vragen offline handelingen een regelmatig online connecteren, en dan is het een terechte vraag of deze offline betalingen anoniem blijven. Zelfs in het bitcoin-milieu geeft men toe dat elektronische transacties veel makkelijker te controleren blijven dan betalingen in cash, en dat zelfs het gebruik van cryptocurrencies traceerbaar is. [5]

Bovendien werd de Braziliaanse pilot van de centrale munt door een blackchainontwikkelaar ontcijferd, en bleek deze functies te bevatten om rekeningen te bevriezen en deblokkeren, en saldi te verhogen en verlagen. Deze functies kunnen aan en uit gezet worden, en kunnen hypothetisch soms van nut zijn, maar waarom werden ze geprogrammeerd? In elk geval zouden deze aspecten altijd openbaar moeten gemaakt worden en vooraf besproken met de bevolking (wat niet gebeurde). [6]

Ook professor Richard Werner, autoriteit op gebied van (centrale) banken houdt de ontwikkeling van de CBDC nauwlettend in de gaten. Hij heeft de bekommernis dat een programmeerbare CBDC zal gebruikt worden als een monetair instrument (negatieve rentevoeten, vervaldatum van geld) en in combinatie met digitale ID’s kan leiden tot het invoeren van o.a. (green) social credit scores. [7]

Publiek geld
Het ‘veilig stellen van de rol van publiek geld’ wordt door de ECB aangehaald als een belangrijke reden om de CBDC te ontwikkelen, naast haar argumentatie dat mensen steeds liever elektronisch betalen [8] . Maar wat is dit publiek geld eigenlijk? En bestaat er ook niet publiek geld?

Publiek versus privaat geld

Publiek geld is het fysieke geld dat in omloop is, de bankbiljetten en -munten in uw portemonnee. Het wordt geproduceerd en verdeeld in opdracht van de centrale bank en daarom ook wel centrale bankgeld genoemd [9] . Daarnaast is er nog privaat geld, dat door een commerciële bank wordt gecreëerd op het moment dat leningen uitgegeven worden. Dit ‘geld uit het niets’ wordt geplaatst op een elektronische bankrekening en

wordt giraal geld genoemd. Het "publiek geld" speelt een cruciale rol om het privaat geld te kunnen vertrouwen op waarde omdat iedereen weet dat een betaling en spaargeld kan omgezet worden naar hetzelfde bedrag aan centrale bankgeld (biljetten en munten).

Hoe publiek is de Europese Centrale Bank?

Het feit dat de ECB publiek geld uitgeeft maakt haar nog geen publieke instelling. Hoewel de nationale banken van de lidstaten de enige aandeelhouders van de ECB zijn klopt de stelling dat ze geen particuliere aandeelhouders heeft [10] niet. De Nationale Bank van België bijvoorbeeld, aandeelhouder van de ECB, is zelf voor 50% in private handen [11] .

En hoewel de ECB beweert een onafhankelijk orgaan te zijn blijken de topfuncties ingevuld te worden uit een specifiek netwerk, van (ex-) politici, grootbanken en financiële NGO’s. Het instituut wordt geleid door niet verkozen bureaucraten, die een grote speelruimte hebben in een systeem zonder check and balances om erover te waken of zij wel het publiek vertegenwoordigen.

Waarom is digitaal publiek geld nodig?

De centrale bank zegt de digitale revolutie niet te willen missen en daarom ook publiek geld in digitale vorm te willen/moeten aanbieden. Het zou dus gaan om een elektronische equivalent van contant geld. Hieraan gekoppeld zou een verplichting komen voor elke handelaar (met extra kostprijs) om deze CBDC’s te aanvaarden, opdat iedereen overal op het grondgebied van de EU digitaal zou kunnen betalen.

Gezien het beperkte aandeel publiek geld in de totale geldhoeveelheid, de voordelen om een bepaalde hoeveelheid cash geld aan te houden (anonimiteit, onafhankelijkheid van technologie en financiële inclusie) [12] en de reeds bestaande toegankelijkheid van digitaal betalen in Europa lijkt de toegevoegde waarde op basis van deze argumenten beperkt, en is een verdere kosten-batenanalyse van dit dure megaproject van de ECB aangewezen.

Vervanger van cash?

De ECB belooft ervoor te zorgen dat ook contant geld overal in het eurogebied geaccepteerd blijft. [13] Wat nergens duidelijk gesteld wordt is wat dit betekent voor de hoeveelheid cash die beschikbaar blijft. Wordt het bedrag aan CBDC (max. 3000 EUR /persoon) naast de huidige hoeveelheid cash gecreëerd, of wordt cash langzaamaan vervangen door de CBDC? En hecht de burger nog geloof aan de belofte om contant geld te behouden? Sinds de Covid-maatregelen weten we immers dat rechtszekerheid in crisissituaties gemakkelijk ondergeschikt kan gemaakt worden aan een door de politiek of experten bepaald algemeen belang.

“Als de ECB geen democratisch instituut is, kan ze dan wel democratisch geld uitgeven?“

Waarom is het behoud van cash zo belangrijk, behalve als veilige back-up in geval van oorlog, of een black-out? [14] Het eenvoudige antwoord is dat elke digitale munt controleerbaar en programmeerbaar is. Enkele voorbeelden hieronder tonen aan wat dit in de praktijk zou kunnen betekenen.

Arno Wellens haalt in een interview met Madelon Vos [ 16] aan dat reeds in 2015 de CBDC genoemd werd als middel voor het rentebeleid, namelijk om de heffing van een negatieve rente mogelijk te maken . In 2021 zou de Rabobank een rapport geschreven hebben waar gesproken werd over zowel de programmeerbaarheid van de digitale munt als het invoegen van een tijdslimiet, waardoor het geld na verloop van tijd minder waard zou worden of vervallen. Om dit instrument te laten werken moet men wel contant geld afschaffen, anders zouden mensen hun geld gewoon van de bank halen.
Koen Schoors, professor economie aan de Ugent, uit in een artikel in Gazet van Antwerpen [16] zijn enthousiasme over de CBDC, o.a. omdat het een ‘uitgebreider monetair beleid’ zou toelaten. Hij haalt het voorbeeld aan van ‘groen helikoptergeld’, geld dat rechtstreeks aan de burger gegeven zou worden en enkel kan gebruikt worden voor bepaalde (groene) uitgaven. Het toont aan dat sommige academici (en ook beleidsmensen) er geen probleem in zien om het monetair beleid te politiseren. Terwijl dit een grove overtreding is van het basisprincipe ‘No taxation without representation’ .
In een artikel in Doorbraak [17] haalt Ivan Van de Cloot de truckerprotesten in Canada aan, waar premier Justin Trudeau in 2022 de bankrekeningen van betogers liet blokkeren. Ook de rekeningen van mensen die de truckers financieel steunden via GoFundMe of die sympathie voor de truckers hadden uitgesproken op sociale media, werden bevroren. Een recent precedent dat de realiteit van machtsmisbruik aantoont, en laat zien hoe ver machtshebbers bereid zijn te gaan om hun eigen agenda door te voeren.

Democratisch geld?

Artikel 7 van de statuten van de ECB [18] verklaart haar volledig onafhankelijk in de uitvoering van haar taken, niemand (ook geen nationale bank of regering, noch een ander EU orgaan) mag de werking van de ECB sturen of beïnvloeden. Dit betekent dat de ECB aan geen enkele regering in Europa of aan een democratisch gekozen vergadering verantwoording schuldig is. Ze staat boven hen, ze staat buiten de wet, en geen enkele openbare aanklager van welk land dan ook, kan bestraffen of vernietigen wat de ECB doet. Wat bijzonder ondemocratisch is en bijgevolg heel vreemd in een Westerse democratie. Volgens professor Richard Werner uitten zelfs centrale

bankiers privé dat ze zich zorgen maken over de buitensporige bevoegdheden van de ECB, en noemen het ‘het democratisch tekort’ van de ECB [19] .

Als de ECB geen democratisch instituut is, kan ze dan wel democratisch geld uitgeven? Volgens professor Werner [20] niet, en hij suggereert dat we als bevolking best eens nadenken of we nog wel ECB geld willen, cash of anders. Wie in een democratie leeft kan ook democratisch geld eisen, wat geld zou zijn dat uitgegeven wordt door democratisch gekozen regeringen.

Waarom vereist de CBDC een publiek debat?

De ontwikkeling van de CBDC, of digitale euro, is niet alleen een zeer duur project, dat door de belastingbetaler betaald wordt, maar heeft de potentie om zowel het financieel systeem als het monetair systeem zoals we het kennen, ingrijpend te veranderen. Beweren dat dit niet zo zal zijn en dat het slechts gaat om een digitalisering van de euro gaat (vandaar de term digitale euro) is bijzonder misleidend.

We betalen al decennia digitaal, dus het argument van digitale innovatie houdt geen steek , en rechtvaardigt nog minder de uitgaven die ermee gepaard gaan. Of het zoals belooft kostenvrij zal zijn valt nog af te wachten in de praktijk.Voor de handelaars zal het verplicht moeten aanvaarden van de CBDC in elk geval gaan om een extra systeem met dito kostprijs.
Een functie van digitale cash was ook reeds voorzien in het initiële bitcoin-systeem zoals uitgetekend door de mysterieuze Satoshi Nakamoto. Alleen was het idee van Satoshi’s bitcoin om de decentraliseren, en houdt de digitale euro onvermijdelijk een centralisatie in. Moeten we dat willen, meer centralisatie in bankzaken? Zeker wanneer we weten dat elke digitale munt controleerbaar en programmeerbaar is?
Deze mogelijkheden kunnen, zeker wanneer gecombineerd met het verdwijnen van cash geld, tot een ware revolutie leiden in zowel de financiële en bankwereld, als op gebied van monetaire politiek. We claimen hier niet dat het zo zal zijn, noch dat dit de intentie van de ECB is, maar het instrument dat ze voorstellen bevat wel de potentie. De potentie tot het instellen van social credit scores , het verlaten van het principe van ‘no taxation without representation’ , de mogelijkheid om burgers te beperken in wat ze met hun eigen geld doen.

Een systeem dat deze mogelijkheden in zich draagt, intentioneel of niet (dat is niet het thema van deze blog), moet onderwerp zijn van een publiek debat. Meer zelfs, men kan zich afvragen of dit wel een goed ontwerp is. En of we de kracht van de groep, multidisciplinaire experts, en het debat niet nodig hebben om een beter systeem te ontwerpen.

Referenties:

[5] Ver, Roger. Hijacking bitcoin. The hidden story of BTC. Roger Ver, 2024.

[9] De Nederlandse Bank. Het monetaire instrumentarium van het Eurosysteem in onconventionele tijden. Occasionele studies volume 20-2. (2022)

[18] Protocol betreffende de statuten van het Europees stelsel van Centrale banken en van de Europese Centrale Bank.

De digitale euro: Hoe werkt het?

Mon, 20 Jan 2025 14:22:40 GMT

De CBDC of digitale euro: Hoe werkt het?
Monetaire geletterdheid #1

Om de CBDC te kunnen beoordelen is het niet alleen belangrijk om te weten wat het is, maar ook hoe deze precies werkt. In deze blog worden de basisprincipes van de digitale euro kort uitgelegd.

Wat is een CBDC?

Op de website van de ECB lezen we dat de ‘digitale euro’ gaat om een digitale vorm van contant geld , die door de centrale bank wordt uitgegeven en die voor iedereen in het eurogebied beschikbaar is. Het zou een aanvulling vormen op bankbiljetten en munten en Europeanen een extra betaalmiddel geven, dat bovendien voor iedere particulier kostenvrij beschikbaar is. Het zou net als contant geld nu overal in het eurogebied beschikbaar, veilig en privé zijn. [1] De ECB belooft ervoor te zorgen dat ook contant geld overal in het eurogebied geaccepteerd blijft. [2]

Digitale innovatie?

De afkorting CBDC staat voor Central Bank Digital Currency, ofwel digitaal geld uitgegeven door de centrale bank. We betalen allemaal al decennia digitaal, dus innovatief kunnen we het niet noemen. Het nieuwe zit in het feit dat het de eerste keer zal zijn dat de centrale banken digitaal geld gaan uitgeven, waar zij zich tot nu toe beperkten tot uitgifte van bankbiljetten en munten. Naast de bestaande Bank Digital Currency wordt er nu dus een Central Bank Digital Currency voorgesteld.

Alle betalingen in de euro-regio

De digitale euro kan gebruikt worden voor alle betalingen in de euro-regio, door alle inwoners van dit eurogebied . Omdat het de bedoeling is dat de invoering van de digitale euro geen materiële gevolgen heeft voor de financiële stabiliteit werd beslist een limiet in te stellen voor de som aan digitale euro’s die ieder kan aanhouden. Zo kan men de hoeveelheid digitale euro’s in omloop beheersen en wordt voorkomen dat men te grote bedragen van de commerciële banken naar de centrale bank zou overhevelen. In onzekere- en crisistijden wanneer de bankensector onder druk komt te staan en falingen kent (zoals in de huidige tijden) zouden burgers er namelijk voor kunnen

kiezen om hun spaarcenten over te brengen naar de CBDC- rekening bij de centrale banken. Vanuit het idee dat centrale banken niet kunnen omvallen en hun vermogen er veiliger is. Deze vorm van bank-run wil men voorkomen door een limiet voor de CBDC-rekening in te stellen.

Een limiet van (voorlopig) 3000 EUR

De definitieve limiet zal dichtbij de lanceringsdatum van de CBDC worden vastgesteld, om de op dat moment heersende economische omstandigheden te weerspiegelen. Momenteel circuleert een bedrag van bedrag van 3000 euro als maximum per rekening, een cijfers dat bepaald werd door een optimalisatie model, en bedoeld is om de liquiditeitsrisico’s van de banken te beschermen. Gebruikers die een bedrag willen betalen dat boven de limiet ligt, kunnen dat doen door hun digitale portemonnee te koppelen aan hun bankrekening.” [5]

Zakelijke gebruikers en overheidsinstanties zouden een nul-limiet hebben, ze zouden geen tegoeden in digitale euro kunnen opbouwen, maar wel specifieke soorten betalingen kunnen verrichten. Dit betekent dat ze betalingen onmiddellijk op hun commerciële bankrekening gestort krijgen, en dat alle betalingen die ze doen onmiddellijk worden gefinancierd vanaf hun commerciële bankrekening.

Watervalfunctie

De digitale euro rekening kan gefinancierd worden via een commerciële bankrekening of contanten, of ontvangen betalingen. Hoewel noch een commerciële bankrekening, noch een koppeling tussen een dergelijke rekening en digitale eurotegoeden een voorwaarde zou zijn voor particulieren om toegang te hebben tot digitale eurodiensten, kan het handig zijn om de digitale eurorekening te koppelen aan een commerciële bankrekening , om gebruik te kunnen maken van de ‘watervalfunctie’. Dit betekent dat het altijd mogelijk zou zijn een betaling te ontvangen, zelfs als het te ontvangen bedrag het saldo van de digitale eurorekening boven de limiet brengt. Het te veel ontvangen bedrag wordt dan automatisch overgemaakt naar de gekoppelde commerciële bankrekening. Omgekeerd, wanneer er onvoldoende geld op de digitale eurorekening staat, kan het tekort onmiddellijk worden overgemaakt van de gekoppelde commerciële bankrekening (omgekeerde watervalfunctie). Een individu zou kunnen kiezen of hij gebruik wil maken van de waterval- of omgekeerde watervalfunctie of van beide. Op de digitale euro’s op rekening zou geen vergoeding (rente) betaald worden.

Software en authenticatiemethoden

Het Eurosysteem heeft zich ertoe verbonden om softwarecomponenten te leveren voor de betalingsinstellingen (waaronder commerciële banken) om zowel de online als de offline digitale euro te kunnen distribueren. Dit kan een digitale euro-app zijn, al dan niet geïntegreerd in de reeds bestaande app van de commerciële bank, en/of een betaalkaart voor de offline variant. De digitale euroregeling zou zelf geen authenticatiemethoden verschaffen, maar openstaan voor het hergebruik van bestaande authenticatiemethoden, waaronder de EU Digital Identity Wallet (EUDIW) zodra deze beschikbaar is.

 Persoonlijke gegevens en privacy

Gebruikers van digitale euro's zouden volledige controle hebben over de manier waarop hun eigen persoonsgegevens worden gebruikt . Dit omvat een opt-in ; in plaats van een opt-out, om betalingsinstellingen toe te staan de persoonsgegevens van een gebruiker te verwerken voor commerciële doeleinden of om aanvullende diensten aan te bieden. Zonder uitdrukkelijke toestemming van digitale eurogebruikers mogen hun persoonsgegevens niet worden gebruikt voor andere doeleinden dan wat wettelijk vereist is voor onboarding en de verwerking van digitale eurobetalingstransacties. De digitale-euroregeling wil ervoor zorgen dat gebruikers een weloverwogen beslissing kunnen nemen en niet worden gedwongen om het gebruik van hun persoonsgegevens toe te staan (buiten hetgeen noodzakelijk is om aan de wettelijke vereisten te voldoen) om volledig gebruik te kunnen maken van de basisdiensten van de digitale euro.

Belangrijk hierbij om weten : gelijkaardige beloftes van privacy, opt-in in plaats van opt-out, en de controle over de eigen persoonsgegevens werd ook beloofd in de voorbereidende werkzaamheden met betrekking tot het medisch elektronisch dossier. De definitieve versie leest echter anders: de opt-in werd vervangen door de opt-out onder voorwaarden.

Deze basiskennis over de werking van de digitale euro helpt om een voorstelling te maken bij hoe deze extra betalingsmogelijkheid precies werkt, de extra voordelen voor de gebruiker (burger en ondernemer) en eventuele beperkingen. Zo kan een idee gevormd worden over bruikbaarheid en wenselijkheid. Aan de CBDC hangt een gigantisch kostenplaatje, worden deze gerechtvaardigd door de extra mogelijkheden en voordelen?

Bronnen:

European Central Bank, Eurosystem. (18/10/2023). A stocktake on the digital euro Summary report on the investigation phase and outlook on the next phase.

European Central Bank. Eurosystem. Occasional Paper Series n° 326. (2023) Barbara Meller, Oscar Soons. Know your (holding) limits: CBDC, financial stability and central bank reliance.

Economische systeemverandering is cruciaal voor een duurzaamheidstransitie

Fri, 28 Jun 2024 13:31:28 GMT

Economische systeemverandering is cruciaal voor een duurzaamheidstransitie

Dat we in een crisisvolle tijd leven, kan moeilijk ontkend worden. Ecologische, sociale en economische problemen stapelen zich immers op. Als antwoord wil duurzame ontwikkeling de ecologische, sociale en economische dimensies van de samenleving opnieuw in balans brengen. Wat dat concreet betekent, daar is lang niet iedereen het over eens. Stellingnames daarover hangen samen met de belangen die mensen al dan niet hebben in het thans overheersende maatschappelijk systeem, het marktkapitalisme. We botsen daarbij op een dominante manier om over economie te denken en spreken in termen van markten, kopen en verkopen, van geld en winst maken. En in die lijn zien we ook een sociaaleconomisch beleid dat de oplossing voor duurzaamheidsvraagstukken vooral van marktprocessen verwacht. Of dat een wenselijke benadering is valt te betwijfelen.

“De jaren vijftig worden ook wel de jaren van de grote versnelling genoemd.”

Het kapitalisme kijkt immers naar duurzaamheid vanuit zijn op winst en groei gerichte doelstelling en die is als zodanig niet gericht is op het welzijn van mens en natuur. Net daarom worden we geconfronteerd met overexploitatie van de hulpbronnen van de aarde, het negeren van de gevolgen van klimaatverandering en van de kansen van toekomstige generaties op een menswaardig bestaan. Zo ontstond er vanaf de jaren vijftig een unieke periode van ongekende en steeds versnellende door de mens veroorzaakte wereldwijde veranderingen op zowel sociaaleconomisch als milieuvlak. Wetenschappers spreken over die periode als de ‘Grote Versnelling’ (Steffen et al. 2015). Uit de gegevens blijkt dat trends in het aardsysteem, zoals verlies van biodiversiteit, klimaatverandering, vervuiling, of verlies van natuurlijk kapitaal in het algemeen, nauw gekoppeld zijn aan economische activiteiten en economische groei.

Voorts worden de sociale kosten van aangehouden economische groei, zoals bezuinigingen op de overheidsuitgaven, niet meer gecompenseerd door economische herverdeling. Integendeel, de laatste decennia hebben we een beleid van overheidsbezuinigingen gezien en een toenemende arbeidsonzekerheid met steeds meer werkende armen, terwijl de economische winsten op de markt in de handen van weinigen worden opgestapeld, en dat op wereldschaal. Bijgevolg heeft de economische groei niet bijgedragen tot een vermindering van de ongelijkheid, noch tussen, noch binnen landen (Donnelly 2019; Hickel 2021).

“Het BBP is specifiek bedacht om het welbevinden van het kapitalisme te meten. Het externaliseert sociale en ecologische kosten, net zoals het kapitalisme sociale en ecologische kosten externaliseert”

Dat zijn geen bij te sturen neveneffecten, maar inherente systeemeffecten, ingebakken in een economisch discours dat zich richt op het goed functioneren van de (kapitalistische) markt. Het mainstream economische narratief beschouwt milieu en maatschappij als extern aan de markt (externaliteiten) (Raworth 2017). Maatregelen die genomen worden ten behoeve van het milieu of de maatschappij vertegenwoordigen dan enkel kosten voor de economische winst. Dat leidt tot concurrerende beleidskeuzes - waarbij veelal prioriteit wordt gegeven aan het dividend van aandeelhouders dat gegarandeerd moet worden door economische groei, ten koste van de gezondheid van het milieu, sociale gelijkheid en welzijn. Hieruit blijkt ook hoe de focus op het bbp als economische maatstaf een probleem van systemische aard is. ‘Het bbp is geen willekeurige maatstaf voor economische prestaties. [...] Het is specifiek bedacht om het welbevinden van het kapitalisme te meten. Het externaliseert sociale en ecologische kosten omdat het kapitalisme sociale en ecologische kosten externaliseert.’ (Hickel 2021: 178)

Het kapitalisme externaliseert niet alleen de kosten zoveel mogelijk, het tracht ook alles wat tot de productie kan bijdragen (bijv. grondstoffen of arbeid) zo goedkoop mogelijk te ‘internaliseren’. Deze dubbele beweging wordt mogelijk gemaakt door het creëren van een binnen en een buiten door het trekken van grenzen. Een voorbeeld is het kolonialisme, dat een scheiding schept tussen het kapitalistische centrum en de periferie, of tussen ‘ontwikkelde’ en ‘onderontwikkelde’ landen. En vandaag de dag zet het neokolonialisme die dichotomie voort door middel van condities die ongelijke ruil realiseren. Maar zelfs in het centrum blijven racisme en de behandeling van migranten als tweederangsburgers het onderscheid versterken tussen wie in is en wie uit. Een institutioneel voorbeeld is de niet-erkenning van migranten zonder papieren, hoewel velen onder hen wel werken in hun land van aankomst. Of, marginalisering is een inherent kenmerk van het kapitalisme.

Volgens Nancy Fraser zijn dergelijke scheidslijnen over het algemeen constitutief voor de institutionele vormgeving van de kapitalistische samenleving. Voorbeelden van scheidslijnen zijn die tussen samenleving en niet-menselijke natuur, tussen economie en staatsbestuur, en tussen productie en reproductie (Fraser & Jaeggi 2018, Fraser 2023). Die laatste verdeling plaatst bijvoorbeeld zorg en huishoudelijke arbeid buiten de economie, zodat het kapitaal gebruik kan maken van ingehuurde arbeid zonder zich direct zorgen te hoeven maken over de kosten van haar reproductie. Die kosten worden vooral gedragen door vrouwen, terwijl zij niet worden vergoed voor de aanzienlijke waarde die zij creëren. Maar de integriteit van samenleving en ecologie wordt ook meer algemeen bedreigd door deze ingebouwde onverantwoordelijkheid:

‘Mijn stelling is dat elke vorm van kapitalistische samenleving een diepgewortelde sociaal-reproductieve crisistendens of tegenstelling herbergt: aan de ene kant is sociale reproductie een mogelijkheidsvoorwaarde voor aangehouden kapitaalaccumulatie; aan de andere kant neigt de gerichtheid van het kapitalisme op onbeperkte accumulatie juist de processen van sociale reproductie waarop het steunt te destabiliseren.’ (Fraser, 2016: 100)

“Mijn stelling is dat elke vorm van kapitalistische samenleving een diepgewortelde sociaal-reproductieve crisistendens of tegenstelling herbergt.”

Vanuit die analyse noemen sommige auteurs het kapitalisme als winstgerichte economie ‘extractief’: het onttrekt waarde aan de natuur en de samenleving ten voordele van weinigen (bijv. Kelly 2012; Raworth 2017). Wanneer we Frasers analyse van constitutieve scheidslijnen volgen, is het wel belangrijk om de verschillende manieren waarop waarde-extractie plaatsvindt te onderscheiden, afhankelijk van de vraag of deze intern of extern is. Fraser gebruikt respectievelijk de termen ‘uitbuiting’ (exploitation) en ‘onteigening’ (expropriation). Het klassieke marxisme legt de nadruk op de uitbuiting van arbeid en de klassenstrijd die daaruit voortvloeit. Die strijd tussen arbeid en kapitaal vindt echter plaats binnen de kern van het systeem. Het vormt de focus van de vakbeweging die er vooral in slaagde betere arbeidsvoorwaarden af te dwingen voor degenen die onder een formeel arbeidscontract werken en dus ‘in’ zijn.

De institutionele grenzen maken het ook mogelijk dat het kapitaal zich waarde van buitenaf toe-eigent - onteigening - zonder billijke compensatie. Dat geeft aanleiding tot allerlei ‘grensgevechten’. Denk bijvoorbeeld aan de historische omheining (enclosure) van de commons. Of aan het koloniaal systeem, met zijn inherente racisme, dat door Fraser (2023) als de ‘kleurlijn’ als vierde scheidingslijn wordt besproken die ook vandaag verder doorwerkt.

Onteigening is dus niet alleen historisch, maar een dagelijkse kapitalistische strategie om de kosten te verlagen, geïllustreerd door de onteigening van de waarde van reproductie en van natuurlijke hulpbronnen. Voor het kapitaal is het daarom functioneel om mensen buiten het gereguleerde systeem te houden of hen eruit te duwen, zodat bijvoorbeeld hun arbeid kan worden toegeëigend - of ‘onteigend’ - zonder grote kosten. Daarom worden we telkens opnieuw geconfronteerd met (nieuwe) vormen van marginalisering. Aldus maakt de strijd voor mensenrechten deel uit van de genoemde grensgevechten. Maar als een strijd voor inclusie rijst onmiddellijk de vraag: in welk maatschappelijk systeem?

Wanneer we ervan uitgaan dat duurzaamheid inhoudt dat allen toegang krijgen tot een bloeiend leven – met bovendien ruimte voor alle medebewoners van deze aarde – dan is een economische systeemverandering meer dan noodzakelijk. Streven naar het scheppen van nog meer waarde voor de aandeelhouder kan daar niet meer de drijvende kracht van uitmaken, maar wel het streven naar rechtvaardigheid, zorg voor alle leven, en gedeeld zeggenschap. Die waarden moeten inherente kenmerken worden van vernieuwde economische instituties en praktijken.

“Tegenover TINA – there is no alternative – plaatsen zij TAMARA – there are many alternatives ready and available”

Gelukkig hoeft economie niet opgesloten te worden in markten. Als de zorg voor het gezamenlijke levensonderhoud van mens en natuur gaat economie immers om veel meer en omvat een grote diversiteit aan praktijken. Tegen de hierboven geschetste achtergrond is het dan ook geen toeval dat heel wat burgers de handen aan de ploeg slaan om alternatieve economische praktijken te ontwikkelen tegen de neoliberale monomanie van de markt in. Tegenover TINA – there is no alternative – plaatsen zij TAMARA – there are many alternatives ready and available. Maar ook denkers en academici gingen aan de slag en articuleerden allerlei nieuwe pistes van economische theorievorming. Daarnaast ontstond de wereldwijde beweging Rethinking Economics van economiestudenten die ijveren voor meer economisch pluralisme in hun opleiding tegenover een eenzijdige marktgerichtheid.

Ontsnappen aan de dictatuur van de markt begint dan met het zien en erkennen van economische diversiteit. In dat licht heb ik in twee contexten een verkenning ondernomen van verschillende economische benaderingen, zonder volledigheid te willen nastreven, want daarvoor is de huidige creativiteit te overrompelend. Het begon met een reeks artikels onder de noemer ‘ Economie in meervoud’ vanaf 2019 in het tijdschrift Oikos ( https://oikos.be/over-oikos-tijdschrift/ ). De negen bijdragen werden, met een nieuwe inleiding en slotbeschouwing, gebundeld in een gratis e-boek (Peeters 2023). In het kader van mijn onderzoek naar de relatie tussen sociaal werk en duurzaamheid, publiceerde ik eerder een uitgebreide economische verkenning onder de vorm van een Working Paper (Peeters 2022) die publiek toegankelijk is.

Jef Peeters

Referenties

Donnelly, S. (2019). The Lie of Global Prosperity. How Neoliberals Distort Data to Mask Poverty and Exploitation. New York: Monthly Review Press.

Fraser, N. (2016). Contradictions of capital and care. New Left Review, 100, 99-117.

Fraser, N. (2022). Cannibal Capitalism. How Our System Is Devouring Democracy, Care, and the Planet – and What We Can Do about It. London/New York: Verso.

Fraser, N. & Jaeggi, R. (2018). Capitalism. A Conversation in Critical Theory. Cambridge: Polity.

Hickel, J. (2021). Minder is meer. Hoe degrowth de wereld zal redden. Berchem: EPO.

Kelly, M. (2012) Owning Our Future: The Emerging Ownership Revolution. Oakland, CA: Berrett-Koehler.

Peeters, J. (2022). Sustainability and new economic approaches An exploration for social work research. SPSW Working Paper No.CeSo/SPSW/2022-01. Leuven: Centre for Sociological Research, KU Leuven. https://soc.kuleuven.be/ceso/respond/working-papers/2022/ceso-respond-2022-01

Peeters, J. (2023). Economie in meervoud. Wegwijzers naar een sociaal-ecologische economie. Oikos.
https://oikos.be/winkel/boeken/economie-in-meervoud/

Raworth, K. (2017). Donuteconomie. In zeven stappen naar een economie voor de 21 ^e eeuw. Nieuw Amsterdam.

Steffen, W. et al. (2015). The trajectory of the Anthropocene: the great acceleration. The Anthropocene Review, 2(1), 81-98.

Toxic Toys

Mon, 27 Nov 2023 17:08:27 GMT

Toxic Toys

De sinterklaasperiode is aangebroken. Als mama van een dochter van vier zoek ik tussen de popjes, eenhoorns en make-up naar speelgoed waarmee ik haar het meest gelukkig kan maken. Tegelijk probeer ik duurzame keuzes te maken. Bij mijn andere aankopen, zoals kleding en voeding, lukt het om duurzame opties te vinden, maar bij speelgoed is dat haast onmogelijk.

Vorig jaar ondernam ik een zoektocht naar een duurzame pop. Mijn dochter was de fase van stoffen popjes ontgroeid, dus ik zocht een “echt” exemplaar. Alle poppen die ik vond, bestonden uit PVC . Dit materiaal is niet alleen heel slecht te recycleren, maar bevat ook kankerverwekkende en hormoonverstorende stoffen. Stoffen waaraan je je kind liever niet dagelijks wil blootstellen. Helaas bestaan er geen poppen zonder PVC. Ik vond ook geen labels die aangeven dat de pop die ik kocht minder toxische stoffen bevat dan een gemiddelde pop. Er is dus geen duurzame keuze: Het is een PVC-pop of géén pop.

Tweedehands

Tweedehands kopen is vaak de meest duurzame optie, maar bij kinderspeelgoed vraagt dit toch wat extra aandacht: De regels rond toxische stoffen in speelgoed worden strenger, waardoor oud speelgoed meer chemicaliën bevat dan nieuw speelgoed . Onderzoek toont aan dat oud speelgoed vaker zware metalen bevat. Het gaat bijvoorbeeld over het kankerverwekkende metaal cadmium, dat aanwezig is in tweedehands legoblokjes (vooral in rode en gele legoblokjes).

Speelgoed uit gerecycleerde materialen

Om de keuze nog moeilijker te maken, blijkt dat speelgoed uit gerecycleerd plastic vaak verontreinigd is met toxische stoffen . Plastic wordt meestal gerecycleerd in lageloonlanden en omdat elektronische componenten niet goed gescheiden worden van het plastic, word het plastic speelgoed verontreinigd met brandvertragers en andere hormoonverstoorders.

“De Europese wetgeving was een broodnodige stap om kinderen te beschermen tegen de blootstelling aan kankerverwekkende en hormoonverstorende stoffen.”

Wetgeving

In 2009 heeft Europese wetgeving normen opgesteld voor giftige stoffen in kinderspeelgoed. Dit was een broodnodige stap om kinderen te beschermen tegen de blootstelling aan kankerverwekkende en hormoonverstorende stoffen. Deze wetgeving haalde de ergste excessen uit de sector, maar tegelijk is de wetgeving maar zo streng als de sector kan volgen. Met andere woorden: speelgoed is niet plots gifvrij. De EU raadt trouwens ook sterk aan om enkel speelgoed van betrouwbare winkels te kopen , want het is altijd mogelijk dat er toch speelgoed op de markt komt met meer toxische stoffen dan de opgelegde limieten. De handhaving van dit soort van wetgeving is dan ook nooit waterdicht.

Duurzaam speelgoed

Los van het aspect van menselijks gezondheid, blijf ik op vlak van andere duurzaamheidscriteria ook enorm op mijn honger zitten. Je krijgt als consument geen informatie over het productieproces van speelgoed en welke stappen er genomen worden om minder water te verbruiken of CO2 uit te stoten.

Verder is speelgoed qua design nauwelijks afgestemd op recyclage en hergebruik van materialen. Het bevat bijvoorbeeld vaak verlijmde onderdelen, geschilderde materialen of materialenmixen, waardoor het niet te recycleren valt. De levensduur of de herstelbaarheid van speelgoed is vaak ook teleurstellend. En qua materialen gaat het typisch om weinig duurzame materiaalsoorten, zoals virgin plastics. Zelfs over het verpakkingsmateriaal wordt nauwelijks nagedacht in termen van duurzaamheid. Op die manier draagt elk sinterklaasfeest bij aan de immer groeiende afvalberg van niet-recycleerbare producten.

En nu...

Onze kinderen verdienen beter speelgoed: Zonder stoffen die hen ziek maken en zonder achteraf de afvalberg te moeten opruimen. Dit jaar heb ik mij neergelegd bij wat de markt te bieden heeft (en wat mijn kind graag wil). Mijn dochter zal dolblij zijn met haar Elza pop, het plasticine ijsjeskraam en de glitterstiften. Maar hopelijk zijn er volgend jaar wel opties om duurzame keuzes te maken.

Evelien Bossuyt

Evelien is onderzoeker bij UCLL Research & Expertise. Haar onderzoek gaat over duurzaam ondernemen en duurzame consumptie.

To nudge or not to nudge. That's the question.

Thu, 09 Feb 2023 11:10:58 GMT

To nudge or not to nudge? That's the question.
Reflecties van een onderzoeker

Deze blog is een reflectie, en een opening van een debat, over nudging. Na een korte definiëring van het begrip worden er enkele vragen gesteld, zoals (i) is nudging verwant aan propaganda, censuur en vijfde generatie oorlogsvoering? (ii) hoe duurzaam effectief is nudging, zeker wanneer we te maken hebben met complexe uitdagingen? Is het sop de kool waard, d.w.z. wat is de kosten-baten analyse op financieel en menselijk vlak? En (iii) zijn er voorwaarden waaronder nudging effectief en ethisch kan ingezet worden?

Niets is waarden-vrij, en daarom is het belangrijk om kaders en perspectieven uit te drukken. Zo is deze blog geschreven vanuit de overtuiging dat de huidige crisissen complex zijn – wat trouwens wetenschappelijk onderbouwd is (1) – en complexiteit vraagt om het principe ‘Bring the whole elephant in the room’. Wat impliceert dat systeemdenken noodzakelijk is, en we daartoe alle kennis en perspectieven moeten inzetten. Dat we mensen nodig hebben die zich bewust zijn van hun kennis en visie, en die visie bovendien kunnen en durven uitdrukken. Mensen die kunnen omgaan met de frictie die hiermee gepaard gaat, en niet vervallen in verdediging van het eigen narratief maar constructief samen bouwen. Daarom pretendeert deze blog niet om waarheid te bevatten, maar is hij enkel bedoeld om een zinvol debat te starten. Een debat over succesvol omgaan met complexe uitdagingen, met als onderliggende thema's ethiek en de betekenis van mens-zijn.

Wat wordt verstaan onder nudging?

Nudging (of nudgen) is “een gedragspsychologische motivatietechniek waarbij mensen subtiel worden gestimuleerd om zich op een gewenste wijze te gedragen (2). Met andere woorden, nudging gaat om situaties en contexten creëren die mensen sturen een bepaald gedrag te stellen. Nudging is van alle tijden. Wie heeft er als kind niet met veel plezier papiertjes gegooid in de mond van Holle Bolle Gijs in de Efteling, die met de eenvoudige woorden ‘papier hier’ ons daartoe verleidde? En wist je dat het een bewuste keuze was om ons voor warm water aan de linkse knop te laten draaien? Omdat dit de minst natuurlijke kant is, waardoor al verschillende verbrande handen en veel onnodig warm waterverbruik voorkomen zijn? Of een recenter voorbeeld, de vlieg die in urinoirs geprint wordt en zorgt voor nettere toiletten omdat instinctief velen ‘op de vlieg mikken’. Allemaal heel praktische voorbeelden, die het leven makkelijker en aangenamer maken. Net zoals we beleefdheidsregels aanleren om het samenleven vlotter te laten verlopen. Wie kan hier wat op tegen hebben?

Tegelijkertijd, onder de noemer van nudging -een begrip dat deze dagen zowat de status krijgt van een wetenschappelijke praktijk- horen we o.a. over het inzetten van ‘klimaatpsychologen’, blijkt de Engelse regering reeds meer dan een decennium over een eigen nudge team te beschikken (3), komen er onderzoeksgelden beschikbaar voor het ontwikkelen van strategieën om burgers het politiek gewenste gedrag te laten stellen, etc. Nudging, een term die ik oorspronkelijk leerde kennen in de business- en marketingwereld blijkt binnengeslopen in overheidsbeleid, de duurzaamheidsbeweging en onderzoek. Zaken die raken aan mijn professionele werkzaamheden, en die vragen oproepen inzake ethiek en verantwoordelijkheid, voor mezelf als mens en mezelf als professional. Het raakte me voldoende om even stil te staan en tijd te maken voor een grondige reflectie.

Naast de vraag of nudging past binnen mijn persoonlijke waarden en ethiek, heb ik ook vragen bij de impact ervan op lange termijn. In mijn studiejaren – onderschat nooit de impact van wat je tijdens je opleidingsjaren verteld wordt – was de gedragsbenadering in psychologie en economie (gedragspsychologie en gedragseconomie) niet zo populair en werd het eerder als ontoereikend beschouwd. Zijn we enkele decennia later ‘slimmer’ geworden, vraag ik me af, of zijn we eerdere lessen vergeten? Als onderzoeker heb ik immers de verantwoordelijkheid om mijn tijd en energie te investeren in zaken die werken, een kritische houding te bewaren en bewaken, en niet automatisch mee te gaan in populaire of dominante stromingen. Dus ook hier dringt een grondige reflectie zich op.

Op welke wijze verschilt nudging van propaganda?

Nudging wordt soms in verband gebracht met propaganda maar verschilt ervan door haar focus op gedrag, waar propaganda focust op een narratief. Propaganda is namelijk “ een vorm van communicatie waarbij door de belanghebbende partij wordt getracht aanhangers voor haar gedachtegoed te winnen.” ( 4).

De logische niveaus van Dilts en Bateson geven ons een geschikt kader om de verschillen tussen nudging en propaganda gestructureerd en visueel voor te stellen. Dit NLP model geeft inzicht in het functioneren, en ontwikkelen of ‘veranderen’, van een individu door de diverse aspecten ervan uit te drukken. Er wordt onderscheid gemaakt tussen missie, identiteit, waarden en overtuigingen, competenties, gedrag en context. Bewustzijn is de mate waarin iemand bewust is van de inhoud van deze categorieën van functioneren. Het raakt vragen aan zoals: Zijn de eigen waarden en overtuigingen gekend? Weet men wat men kan en niet kan? Welke drijfveren motiveren je?

Een gezonde persoonlijkheid kent een zekere afstemming, ook wel “alignment” genoemd, tussen deze verschillende niveaus van functioneren. Dat wil zeggen dat alle niveaus samenwerken en elkaar ondersteunen.

Op basis van bovenstaande definities van nudging en propaganda, kunnen we stellen dat nudging zich focust op het gedragsniveau, terwijl propaganda insteekt op de trap van overtuigingen en waarden .

De heersende stelling tijdens mijn studentenjaren dat gedragspsychologie en -economie onvoldoende oplossingen brachten vloeide voort uit het inzicht dat als er een probleem is, de oplossing zich vaak op een ander niveau bevindt dan het niveau van het probleem zelf. Als je bijvoorbeeld gedrag wil veranderen, kijk dan niet alleen naar het gedrag zelf, maar onderzoek ook de achterliggende vaardigheden en overtuigingen. Volgens Dilts en Bateson bepalen overtuigingen namelijk welke vaardigheden men aanleert en inzet, en die vaardigheden bepalen op hun beurt het gedrag. Het gedrag heeft vervolgens invloed op de omgeving. Het is één grote kettingreactie.

Elke nudging vertrekt vanuit een bepaald model van de wereld

Gedrag wordt voor de modale mens gestuurd vanuit de overtuigingen en waarden, ook wel model van de wereld genoemd. Wanneer we dan terug gaan naar de definitie van nudging als een gedragspsychologische benadering die mensen een bepaald gewenst gedrag wil laten stellen, vanuit welk (en wiens) model van de wereld wordt dit gewenste gedrag bepaald? Met andere woorden, geen enkele nudging is waardenvrij of objectief . Net zoals propaganda, vertrekt het vanuit een bepaald gedachtengoed, van waaruit men mensen wil laten aansluiten in gedrag. In die zin kan men stellen dat nudging en propaganda vertrekken van een gelijkaardige intentie, namelijk mensen meenemen in een bepaalde visie. Waar propaganda insteekt op het niveau van het gedachtengoed zelf, vertaalt nudging dit gedachtengoed naar gewenst gedrag en zet daarop in.

De aandachtige lezer vraagt zich waarschijnlijk af waarom de niveaus identiteit en missie niet vermeld worden in het kader van nudging en propaganda. Wie bewust is van de eigen identiteit (wie ben ik?) en missie (wat breng ik de wereld?) is doorgaans véél minder vatbaar voor propaganda en nudging. Het zijn zelfbewuste individuen en kritische denkers die weten wie ze zijn en wat ze willen, en zich niet automatisch zullen laten leiden door wat anderen willen dat ze denken en/of doen. Ze kunnen aanhaken op bepaalde nudging en/of propaganda, maar alleen wanneer het strookt met hun eigen zijn, waarden en overtuigingen.

“vanuit welk (en wiens) model van de wereld wordt dit gewenste gedrag bepaald?.“

Nudging: quick wins maar ook duurzaam succes?

Het model van de logische niveaus kent een aantal principes, zoals:

Hoe lager het niveau, hoe gemakkelijker het is om iets te veranderen
Hoe hoger het niveau waarop de verandering plaats vindt, hoe meer impact en dus hoe effectiever de verandering zal zijn.
Als je op een hoger niveau veranderingen aanbrengt, veranderen de onderliggende niveaus, en dus hoe effectiever de verandering zal zijn.
Als je veranderingen aanbrengt op een lager niveau, veranderen de bovenliggende niveaus niet automatisch.

Vanuit het eerste principe is nudging een logische actie: de context aanpassen en gedrag sturen heet immers het gemakkelijkst te zijn. Tegelijk, zo zegt het model van Dilts en Bateson, is het een beperkte maatregel want veranderingen op de lagere niveaus veranderen de hogere niveaus niet automatisch. Dit zou betekenen, gezien de snel veranderende wereld, dat er continu opnieuw zal moeten genudged worden omdat mensen niet het doorzicht verwerven om vlot mee te bewegen met de steeds wijzigende omstandigheden. Bovendien is nudging context gebonden. Voor elke omgeving die een bepaald gedrag vraagt, moeten extra nudgingcampagnes ontworpen worden. Neem bijvoorbeeld duurzaamheid: wie duurzaamheid leert kennen en begrijpen kan deze naar alle situaties vertalen, bij nudging dienen er programma’s opgezet te worden voor de thuissituatie, werkcontext, sport- en vrije tijdsomgeving etc.

Anderzijds argumenteren sommigen dan weer terecht dat nudgen leidt tot het zien van nieuwe mogelijkheden, en dat het bijdraagt aan het stellen van voorbeeldgedrag dat door anderen gevolgd wordt. De vraag is echter of het sop de kool waard is enerzijds, en of er geen betere alternatieven beschikbaar zijn anderzijds.

Wie bepaalt de norm?

Een collega bezorgde me een voorbeeld van een gekende nudge rond vegetarische voeding, “changing the default”: in Karel de Stoute in Gent is de kaart veranderd van standaard alle gerechten met vlees naar standaard alle gerechten vegetarisch, waarbij je zelf kan veranderen naar een “vlees”optie. De originele situatie was niet waardenvrij of nudgevrij, vertelt ze me, die moedigde mensen aan om de vleesnorm te volgen. Dat klopt, vlees eten was in onze cultuur steeds de norm. Een norm die een aantal mensen, waaronder klimaatactivisten, willen veranderen naar een nieuwe norm: vlees-vrij eten.

Norm- en waardenvrij blijkt dus een utopie te zijn, wat vraagt om dieper begrijpen en extra zinvolle vragen in het debat. Als niets waardenvrij is, wie bepaalt dan de normen en waarden, en voor welke situaties? Het brengt me bij het verhaal van een andere collega, een opleidingshoofd voeding- en dieetleer, die studenten en cliënten net niet wil nudgen maar inzet op weerbaar maken. Die geen voorstander is van het verplicht weghalen van snoepautomaten maar focust op hoe mensen te ondersteunen om die snoepautomaat te weerstaan. We hadden trouwens een gezamenlijke irritatie over de ‘boterhamdozenpolitie’, de school die steeds meer en meer bepaalt waarmee je de lunchbox van je kinderen mag vullen. Waar ligt de grens tussen de opdracht van de ouders, en deze van de school?

In essentie gaat dit om de vraag naar autonomie en soevereiniteit, en verantwoordelijkheden . Hierover heeft niet iedereen dezelfde ideeën, die weer vertrekken vanuit… het eigen wereldbeeld, met haar overtuigingen en waarden. Het lijkt wel alsof er twee basis uitgangspunten bestaan: (i) je vindt dat het individu zich ondergeschikt moet maken aan de groep, het collectieve, of (ii) je kent een grote waarde toe aan de autonomie en soevereiniteit van het individu. Waarbij sommigen uit de groep met focus op het collectieve durven te vervallen in overtuigingen zoals ‘we moeten het individu tegen zichzelf beschermen’ – wat trouwens impliceert dat ze de autoriteit over een persoon overnemen. Of men denkt het collectieve te moeten beschermen tegen het individu wat o.a. te vinden is in de uitspraak ‘het klimaat is te belangrijk om aan de mensheid over te laten’. Anderzijds is er een groep die de eigen autonomie en soevereiniteit hoog in het vaandel draagt, en minimale bemoeienis verdraagt van andere personen, groepen en instituties. In haar uiterste vorm vatbaar voor het individuele schuldmodel: ‘Ben je arm, dan is het jouw eigen fout. Heb je succes, dan is het enkel jouw eigen verdienste’.

Beide groepen bevatten uitgangspunten die we nodig hebben om een gezonde en veerkrachtige maatschappij te bouwen. Zonder sterke individuen geen sterke groep, zonder gezamenlijke doelen en verbinding is er geen groep/collectief. Het is een en/en verhaal, een kip en het ei kwestie. Daarom is het belangrijk om in debat te gaan, en niet te vervallen in de polarisatie van beide strekkingen.

Nudging werkt niet voor complexe uitdagingen

Zowel nudging als propaganda vertrekken vanuit een bepaald doel en wereldbeeld. Dit is geen probleem voor zover het gaat om de kraan die rekening houdt met onze aangeboren neiging om rechts te draaien en ons verbrande handen bespaart, noch met een geprinte vlieg in het urinoir die de toiletten helpt netjes houden. Het gaat hier om eenvoudige tot ingewikkelde problemen, waarvoor een technische en waardenvrije oplossing kan bedacht worden. Wanneer nudging wordt ingezet voor duurzaamheidsbeleid wordt het een ander verhaal. Elk duurzaamheidsthema is immers complex (1) en dient volgens de regels van de complexiteit aangepakt te worden.

“Nudging en propaganda saboteren een succesvolle aanpak van duurzaamheids-vraagstukken”

Dit wil zeggen dat er multidisciplinair en vanuit verschillende wereldbeelden nagedacht en gehandeld moet worden, uitgedrukt in het principe van ‘bring the whole elephant in the room’. De perspectieven van alle belanghebbenden betrekken, rijmt niet met nudging, en ook niet met propaganda, die net uitgaan van één juist perspectief of waarheid dat aan iedereen moet opgelegd worden. Complexiteit vraagt net dat de verschillende expertises samenwerken, en dat alle groepen betrokkenen een eigen visie hebben en kunnen verwoorden, en daarover constructief kunnen debatteren. Deze vereisten staan haaks op beïnvloeding via nudging en propaganda. Of met andere woorden, het toepassen van nudging en propaganda saboteert een succesvolle aanpak van duurzaamheidsvraagstukken.

Neveneffecten van nudging

Doordat nudging per definitie uitgaat van gewenst (goed) gedrag, bestaat er ook ongewenst (slecht) gedrag. Nudging is immers niet waardenvrij, achter elk gewenst gedrag zit een doel en een wereldbeeld. Dit leidt tot polarisatie tussen individuen, en ook binnen groepen en zelfs ganse maatschappijen. Dat dit verre van onschuldig is, zagen we bijvoorbeeld tijdens de recente crisissen waarbij het beleid actief inzette op gedragsbeïnvloeding. Denk aan de coronapandemie waar buren elkaar verklikten bij feestjes, en bepaalde groepen uitgesloten werden in o.a. horeca en sportcentra. Of het verschijnen van begrippen als vliegschaamte en de ‘normering’ van vegetarisch, vegan en insecten eten.

Deze ‘nieuwe’ (politieke) nudging naar aanleiding van recente crisissen vallen ons nog op, in tegenstelling tot de permanente nudging in onze consumptiemaatschappij. Denk aan de promo’s die ‘te mooi zijn om te laten liggen’, de vele vermeldingen van vitamines op de ontbijtgranen, het snoepgoed dat probeert te verleiden terwijl je passeert of wacht aan de kassa, etc. Ze trekken onze aandacht niet meer omdat ze al decennialang aanwezig zijn en langzaamaan opgevoerd werden. Wie ze niet herkent valt gemakkelijk in de ‘val’. Ook achter deze vorm van nudging zit een bepaald wereldbeeld en doel: profit first, and only. De belangen van de consument, de planeet en andere stakeholders worden niet in rekening gebracht, alleen deze van de aandeelhouders. De neveneffecten zijn de vele externaliteiten die bij het individu en de maatschappij gelegd worden, en het fenomeen dat een beperkte groep grote voordelen behaalt ten koste van de vele anderen.

Nog meer redenen om nudging te vermijden.

Nudging kan leiden tot polarisatie, en scheve machtsverhoudingen waarbij winsten geconcentreerd worden in handen van een beperkte groep. Die bovendien door hun machtspositie de schadelijke neveneffecten als externaliteiten kunnen afwenden op de maatschappij. Maar er zijn nog meer redenen om nudging te vermijden:

Ethiek. Men kan zich de vraag stellen of het ethisch is om van anderen een gedrag te verwachten dat zich aanpast aan jouw wereldbeeld. Waarbij dit wereldbeeld, en de ‘manipulatie’ bovendien niet uitgedrukt worden maar stilzwijgend toegepast. Is dit geen voortzetting van de geschiedenis, waar de adel, de kerk of de intellectuelen het ‘te domme’ volk gingen leiden, omdat zij het beter wisten dan de ongeschoolde massa? En dit vanuit hun eigen beeld van de werkelijkheid, en waarbij doorgaans vooral voor de eigen groep gezorgd werd.
Keuzevrijheid is wat een mens, mens maakt. Nudging heeft tot doel de mens weg te houden van dit basisprincipe en zich over te leveren aan het wereldbeeld van een bepaalde groep. Overtreedt nudging hiermee niet het basisprincipe van keuzevrijheid en ontmenselijkt in die zin de mens?
Creativiteit. Mensen zijn bovendien creatieve wezen en hun levensenergie kent een inherente drang tot zelfexpressie. Nudging richt zich op het onderdrukken van deze zelfexpressie, en dus ook de menselijke energie.
Innovatie. Aansluitend hierop kunnen we verwachten dat nudging ook de creativiteit van de mens gaat beperken. Hoe meer nudging, hoe minder innovatie. En dit is een probleem in de uitdagende tijd waarin we leven en ieders creativiteit nodig hebben om tot de gewenste innovatie en toekomst te komen.
Nooit de beste, noch een duurzame oplossing. Nudging toepassen op complexe thema’s is een weigering om de regels van complexiteit toe te passen, en kan niet anders dan leiden tot een inferieure uitkomst, ondertussen de uitdaging enkel groter makende en crisissen uitlokkend. En dit terwijl elke burger recht heeft op de beste ‘oplossing’ en het beste beleid, dat multidisciplinair en vanuit alle belangengroepen uitgedacht wordt.
Beschadigd vertrouwen. Wie doorheen de nudging prikt, en dit zal een progressief toenemend aantal zijn, zal zich bedrogen voelen. Wat zal leiden tot een diep wantrouwen t.o.v. de uitvoerende autoriteit.
Onderwijssysteem. Staat nudging bovendien niet lijnrecht tegenover een kwalitatief onderwijssysteem? Hoe rijm je beïnvloeding en sturing op gedrag met zelf kritisch leren denken? En is het idee dat mensen te dom zijn en moeten gestuurd worden geen expressie van een gefaald onderwijssysteem? En tenslotte, indien wij nudging accepteren en normaliseren, wie kan dan garanderen dat ons onderwijssysteem geen nudging an sich wordt?

Zijn er verbanden met ‘The 5th generation warfare’?

Een andere term, naast nudging en propaganda, die de laatste tijd regelmatig opduikt is ‘5th generation warfare’ of ‘vijfde generatie oorlogsvoering’. Het basisidee achter deze term [oorlogsvoering van de vijfde generatie] is dat in het moderne tijdperk oorlogen niet worden uitgevochten door legers, maar door niet-kinetische militaire acties zoals social engineering, desinformatie, cyberaanvallen etc. Oorlogsvoering van de vijfde generatie is door Daniel Abbot beschreven als een oorlog van "informatie en perceptie" ( 5).

Een belangrijk kenmerk is dat de aard van de aanval verborgen blijft , het doel is tegenstanders te ontwrichten en te verslaan door nieuwe cognitieve vooroordelen en angsten te creëren. De meest effectieve strategieën zijn niet uitsluitend gebaseerd op het verspreiden van valse verhalen, verkeerde of onjuiste informatie. De meest effectieve strategieën vermengen waarheid met fictie, en zorgen voor verwarring en wanorde in de gedachten van degenen die het doelwit zijn, zodat ze niet zeker weten wat of wie ze moeten geloven.

“Wie zichzelf kent is veel minder manipuleerbaar .“

Volgens de logische niveaus van Dilts & Bateson richt ook vijfde generatie oorlogsvoering zich op het niveau van het wereldbeeld: de overtuigingen en waarden. Een tweede overeenkomst met nudging en propaganda is dat het ‘stiekem’ gebeurt, wie er gebruik van maakt zal dit niet openbaar maken. Het woord oorlogsvoering duidt aan dat de intenties niet welzijn maar macht nastreven. Er zou maar één manier zijn om deze oorlog te winnen en dat is hem niet te spelen. Maar hoe word je mentaal weerbaar in een wereld van nudging en counter-nudging, polarisatie tussen verschillende ideologieën en discours, en propaganda en censuur?

Het belang van bewustzijn en onderscheidingsvermogen

We worden continu genudged, aangaande diverse thema’s en door verschillende partijen, soms met goede en soms vanuit minder goede bedoelingen. Het tegengif is niet nog meer te nudgen, d.w.z. een ‘tegengestelde nudging’ toe te voegen om wat evenwicht te brengen, maar bewustzijn en onderscheidingsvermogen ontwikkelen. We leven al in snelle en chaotische tijden, we willen de burger toch geen speelbal maken in een informatie- en nudgingsoorlog? Het is veel slimmer om mensen de kans te bieden om zelf kritisch te leren nadenken, en contact te maken met hun innerlijk weten. Niet insteken op het niveau van gedrag, maar mensen uitdagen om de eigen waarden en overtuigingen scherp te krijgen, en als het enigszins kan bewust te worden van hun identiteit en missie. Wanneer deze duidelijk en doorleefd zijn, zal elke nudging die niet past bij het eigen wereldbeeld en ‘zijn’ een automatische tegenreactie oproepen. Wie zichzelf kent, is veel minder manipuleerbaar.

Onderscheidingsvermogen is de kunst om kennis, principes en gedrag te beoordelen op kwaliteit, waarachtigheid en bruikbaarheid. Onderscheidingsvermogen vraagt bewustzijn maar is tegelijk veel meer. Het vraagt inzicht in systemen, het waarnemen met alle zintuigen, en een ontwikkeld ethisch vermogen. Het vraagt om het leven te begrijpen.

Hoe meer bewustzijn, hoe vrijer de mens , omdat men niet langer een speelbal is van de doelen en het wereldbeeld van anderen, via de omgeving. Onderscheidingsvermogen behoedt de mens voor misleiding, en maakt dat men zich makkelijker staande kan houden bij een overvloed aan informatie en chaos. Beiden maken niet alleen nudging overbodig, en steeds minder bruikbaar, maar ook propaganda en censuur.

Conclusie

Nudging heeft voordelen, zoals het aanzetten tot constructief (voorbeeld)gedrag en een snelle toeleiding naar beste opties. Het is echter belangrijk om te beseffen dat nudging nooit waardenvrij is, aangezien elk gewenst gedrag vertrekt vanuit een bepaald wereldbeeld. Ethisch handelen en respect voor de medemens vraagt dan ook om voorzichtig om te gaan met gedragsbeïnvloeding, en te vermijden dat men in manipulatie zou vervallen. Dit laatste kan vermeden worden door (i) open te zijn over het feit dat nudging toegepast wordt en (ii) steeds achterliggende doelen en wereldbeeld als informatie mee te geven. Wil men bijvoorbeeld nudgen om minder vlees te gaan eten, dan is men transparant in dit doel en drukt men de achterliggende overtuiging uit, bijvoorbeeld dat vlees eten een negatieve impact heeft op gezondheid en klimaat. Vergelijk het met informed consent , waarbij mensen alle informatie moeten krijgen die nodig is om zelf te beslissen welke keuze ze willen maken. Een transparante duiding van elke nudging, duidelijk en controleerbaar.

Op deze wijze kan gewerkt worden op twee lagen : een korte termijn strategie die snel gedrag wil veranderen, en een lange termijn strategie die individuen informeert en stimuleert tot leren en ontwikkelen. Terwijl het ook tegemoet komt aan de nadelen van nudging (respect, creativiteit, vertrouwen). Een maatschappij is immers maar zo sterk als de som van haar leden, het zou een gemiste kans zijn om die leden niet in hun kracht te zetten.

Bronnen :

[1] Waddock, S,; The wicked problems of global sustainability need wicked (Good) leaders and wicked (Good) collaborative Solutions. Journal of Management for Global Sustainability 1 (2013): 91–111

[2] https://nl.wikipedia.org/wiki/Nudging

[3] https://www.gov.uk/government/news/governments-nudge-unit-goes-global

[4] https://nl.wikipedia.org/wiki/Propaganda_%28communicatie%29

[5] https://en.wikipedia.org/wiki/Fifth-generation_warfare

Ben jij wicked proof?

Sun, 09 Jan 2022 19:49:54 GMT

Ben jij wicked proof?
Wicked mindset, competenties en tools

Wat moet je kennen en kunnen om complexe (wicked) uitdagingen aan te gaan? Want complexit eit (h)erkennen is één zaak, er succesvol mee aan de slag gaan iets anders. Vorige blogs gaven een overzicht van wat complexiteit betekent en hoe je het kan (h)erkennen, en wat de handvatten zijn om succesvol complexe uitdagingen aan te gaan. We vatten deze samen in 3 vuistregels:

Wees je ervan bewust ( ERKEN ) dat een geslaagde aanpak afhankelijk is van het juist inschatten van een probleem.
HERKEN complexiteit wanneer je ermee te maken hebt. Wie een complex probleem behandelt als eenvoudig of ingewikkeld maakt het alleen erger, en riskeert in chaos terecht te komen.
Schakel over naar de complexiteitsmodus: PROBE – SENSE – RESPOND en ‘ BRING THE WHOLE ELEPHANT IN THE ROOM ’

In deze bijdrage hebben we het over hoe complexiteit vraagt om een bepaalde mindset en het inzetten van extra competenties. En welke methodieken je kan inzetten om een wicked proces te stroomlijnen en effectief te maken.

Help! Een paradigmaverandering!

Klimaat, een pandemie, een democratie onder druk,… we hebben momenteel geen gebrek aan voorbeelden van complexe uitdagingen. Een halve eeuw onderzoek leerde ons haarfijn hoe deze aan te pakken,… en toch handelen we er niet naar en blijven we vastzitten in het ingewikkelde paradigma . Een belangrijke oorzaak hiervan is terug te vinden in het onderwijs. Wie heeft er tijdens zijn/haar schooltijd niet geleerd om grote en moeilijke problemen op te splitsen in kleine behapbare deelproblemen en deze vervolgens apart op te lossen? Er stilzwijgend, en

Wat buiten het dominante narratief valt, wordt al snel als misinformatie bestempeld.

onnadenkend, vanuit gaande dat indien alle onderdelen opgelost worden, het geheel zal werken? Dit is een methode die heel goed werkt voor ingewikkelde uitdagingen maar niet voor complexiteit. Het onderwijssysteem traint ons met andere woorden al vele decennia lang éénzijdig in het oplossen van eenvoudige en ingewikkelde problemen en laat ons zonder kennis, competenties en tools voor het omgaan met complexe uitdagingen. Dit leidde ertoe dat we complexiteit niet leerden (h)erkennen en vervielen in de illusie van een maakbare wereld, waar alle problemen oplosbaar geacht worden, mits we ze opsplitsen en voor elk onderdeel de juiste kennis en experten inschakelen. Want volgens het ‘ingewikkelde denken’ heeft alles van nature een vaste en onveranderlijke structuur die, éénmaal gekend, voorspeld kan worden. Dit leidt tot redeneringen van juist en fout, waar en vals, vanuit het idee dat dé waarheid bestaat, en geen meerdere interpretaties kan hebben. Wat buiten het dominante narratief valt, wordt al snel als misinformatie bestempeld.

Dit contrasteert met het complexe paradigma en de complexe uitdagingen die vanuit hun aard vaak onoplosbaar genoemd worden. Niet enkel door een gebrek aan wetenschappelijke kennis, maar ook bij gebrek aan consensus omwille van de aanwezigheid van verschillende perspectieven en belangen. De aanwezigheid van verschillende meningen vormt in dit paradigma geen probleem, het is ‘part of the game’. Net door alle stakeholders, waaronder een multidisciplinair team van experten, te betrekken kan de beste strategie bepaald worden.

De wicked mindset: Bohr versus Einstein

Wanneer we iets nieuws aanleren vinden we het ondertussen logisch dat dit om zowel kennis als competenties gaat. Inzake complexe uitdagingen wordt bovendien het belang van een wicked mindset aangehaald, die toelaat om zich in het complexe paradigma te bewegen. Wicked leren omvat, maar overstijgt ook, het aanleren van de nodige kennis en competenties. Wie niet open staat om complexiteit te erkennen, maw wie het complexe paradigma ontkent, zal zich er nooit vlot in kunnen bewegen.

“It’s chaos,

learn to live

with it”

Wist je dat zelfs Einstein moeite had de complexiteit in de natuurkunde, vertegenwoordigd door de kwantumfysica, te aanvaarden? ¹ Voor Einstein, en voor de meeste natuurkundigen van de klassieke school, was het idee van fundamentele willekeur in het universum – wat impliceert dat gebeurtenissen zomaar, zonder oorzaak, kunnen plaatsvinden – reden tot ongerustheid. Bohr daarentegen had geen probleem met de inherente onzekerheid en onvoorspelbaarheid eigen aan de kwantumfysica. Wat maakte dat hij nieuwsgierig kon blijven en open stond voor verdere ontdekkingen, terwijl Einstein zijn energie investeerde in het proberen weerleggen van datgene wat hij niet bereid was te aanvaarden. Zo zou Bohr Einstein ooit toegeroepen hebben: “It’s chaos, learn to live with it”.

Wie wil omgaan met complexiteit moet zich in de denkwijze van Bohr kunnen verplaatsen. Onzekerheid en onvoorspelbaarheid toelaten, zodat nieuwsgierig gekeken kan worden naar wat zich ontvouwt. Einsteins denkwijze is dan weer geschikt voor eenvoudige en ingewikkelde uitdagingen. Het éne is niet beter dan het andere, het is gewoon een kwestie om het gepast - d.w.z. in de gepaste situatie of context- toe te passen.

The wicked mindset gefactcheckt

De afgelopen jaren zagen we een nieuwe rol verschijnen: de factchecker. Deze laatste heeft als taak misinformatie en desinformatie in de media te detecteren en recht te zetten. Waarbij desinformatie volgens Wikipedia gedefinieerd wordt als (al dan niet bewust) het verspreiden van misleidende of onjuiste informatie ² . Maar… wie bepaalt wat juist en fout is? Tegen welke ‘norm’ wordt dit afgewogen?

De komst van de kwantumfysica veroorzaakte een paradigmaverschuiving in de natuurkunde, en we vertelden net dat zelfs Einstein moeite had met een aantal nieuwe perspectieven, omdat ze niet pasten in hoe hij de wereld (graag) zag. Met als gevolg dat hij, vanuit zijn perspectief op de natuurkunde, het werk van Bohr in twijfel trok en probeerde te weerleggen. De these en de antithese, eigen aan en noodzakelijk voor de wetenschap. En de zoektocht naar de synthese die de gezamenlijke ‘waarheden’ in beide verzoent.

“Einstein had het moeilijk om de ‘willekeur en onzekerheid’ van de kwantumfysica te aanvaarden en kon niet geloven dat God een wereld zonder orde en structuur creëerde. ‘God zou niet dobbelen met zijn schepping’, was Einsteins overtuiging. Bohrs befaamde antwoord hierop luidde: ‘Einstein, hou op met God te vertellen wat hij moet doen!’ . ¹ Later bekende Einstein aan een vriendin: ik denk niet dat ik lang genoeg zal leven om erachter te komen wie er gelijk heeft”. ¹

Vooral deze laatste quote is typerend voor wie in het ingewikkelde paradigma leeft: het geloof dat er zoiets bestaat als een objectief gelijk, een objectieve waarheid. Wie vanuit het complexe paradigma kijkt beseft dat de waarheid niet bestaat, hoogstens is de éne visie, binnen een bepaalde context en doel, meer of minder wenselijk dan een andere. Omdat er meerdere (groepen van) mensen betrokken zijn, met elk hun eigen perspectief en belangen. En omwille van het zogenaamde butterfly-effect, een term uit het systeemdenken die erop wijst dat alles met alles verbonden is, en lineaire oorzaak-gevolg conclusies in complexe zaken onmogelijk zijn.

We zouden Einstein een factchecker avant la lettre kunnen noemen. Hij was er namelijk van overtuigd dat er een juist en een fout was, en wilde de waarheid aan het licht brengen. Dat brengt ons op de maatschappelijke en filosofische discussie over welke facts inzake complexe uitdagingen gecheckt kunnen worden, en op welke wijze? Of hebben we inzake complexiteit iets anders nodig, bijvoorbeeld een facilitator die een breed scala aan kwalitatieve info ter beschikking stelt, en dialoog stimuleert?

Wicked competenties

Het dominante narratief in onze cultuur (en onderwijs) is zodanig afgestemd op het ingewikkelde paradigma dat complexiteit doorgaans niet (h)erkend wordt. Dit heeft gevolgen voor de mindset, maar het betekent ook dat bepaalde wicked competenties niet aangeleerd werden en worden. Wie kan omgaan met complexiteit aanvaardt onzekerheid en beheerst de kunst om de ganse olifant in de kamer te brengen. D.w.z. verschillende (en dus ook tegengestelde) stemmen ruimte geven en tegelijk alle neuzen richting eenzelfde gezamenlijk doel brengen. Zonder dwang of drang, zonder bepaalde stemmen het zwijgen op te leggen. Zonder nudging noch manipulatie. Vertrekkende vanuit respect en oprechte interesse voor ieders perspectief, kennis en inzichten. Vanuit een innerlijk vertrouwen kunnen omgaan met het niet-weten en de ruimte houden om te laten geboren worden wat zich aandient. Hieronder sommen we (niet exhaustief) een aantal specifieke wicked competenties op, en maken het contrastframe met de competenties die gevraagd worden in het ‘ingewikkelde paradigma’.

Synthese versus analyse. Synthetiseren als competentie gaat om én de onderdelen én het geheel zien. Het tegenovergestelde van synthetiseren is gefragmenteerde analyse: een probleem opdelen in allemaal kleine onderdelen die elk apart (kunnen) opgelost worden. Zonder overzicht op het geheel te blijven houden.
Systeemdenken versus lineair denken. Deze competentie is heel erg verwant aan de vorige: zoomen we in tot op een niveau waarop we een lineair verband tussen A en B kunnen waarnemen (lineair) of zoomen we uit zodat we het ganse systeem met alle interacties in kaart kunnen brengen?
Onzekerheid en onvoorspelbaarheid toelaten versus de maakbare wereld. Met welke blik kijken we naar de wereld en de wetenschap? Zoals Bohr die nieuwsgierig kijkt naar wat zich ontvouwt, of zoals Einstein die zoekt naar een voorspelbare wereld, werkend volgens lineaire natuurwetten?
Het nieuwsgierig niet weten en verschillende perspectieven tegelijk kunnen zien en vasthouden versus dé waarheid. Het kunnen aanvaarden dat er verschillende perspectieven tegelijk ‘waar’ zijn, en er een waaier aan belangen is die allemaal mogen zijn. Versus het vasthouden aan één waarheid, één juiste manier van zijn, één juiste manier van kijken.
Multidisciplinariteit versus silo-denken. Beseffen we dat er andere expertises en invalshoeken nodig zijn om het geheel te overzien en tot een goed einde te bren gen, of denken we dat we het alleen (moeten) kunnen?
Eigen visie & leiderschap versus een autoriteit volgen. In een complexe wereld wordt ieder individu geacht een zelfbewustzijn en eigen visie te hebben. Hoe kan je anders je eigen belangen inbrengen? In het ingewikkelde paradigma wordt ‘het weten’ aan experts overgelaten, en wordt van eenieder verwacht zich te schikken naar de beste oplossing die ‘zij die (het beter) weten’ aangeven.

Deze wicked competenties steunen op basisvaardigheden als zelfbewustzijn, en (diep) connecteren met jezelf en anderen.

Wicked methodieken

Complexe uitdagingen vragen om een geheel andere aanpak dan we gewend zijn, ze vragen veel meer tijd voor en begeleiding van zowel het inhoudelijke als de menselijke interacties. Er is dan ook nood aan methodieken die tegelijk streven naar een gezamenlijk resultaat, én aandacht hebben voor de menselijke processen. Om op een ‘gestructureerde’ manier de vele stemmen en opinies ruimte te geven, neuzen in dezelfde richting te laten kijken, spanningen in de kamer uit te praten, etc.

Voorbeelden van geschikte methodieken zijn design thinking, scenario planning, world-cafe, future search, lego serious play, etc. Ze zijn er allemaal op gericht om ‘bring the whole elephant in the room’ concreet te maken, en om de kennis en wijsheid van grotere groepen te gebruiken. Merk ook op dat deze tools niet enkel onze mentale capaciteit aanspreken (= ons denken) maar ook een beroep doen op het voelen en de creativiteit, en op wat we fysiek waarnemen in ons lichaam. Ze spreken de verschillende niveaus van wijsheid in individuen en groepen aan.

Ben jij wicked proof?

In vorige blogs hadden we het over (h)erkennen van complexiteit, en de 360° aanpak die deze uitdagingen vragen. Met dit schrijfsel geven we een aantal handvatten mee om te onderzoeken in hoeverre we reeds uitgerust zijn om met complexe uitdagingen om te gaan. We werden immers opgeleid en opgevoed in een paradigma dat volledig afgestemd was op ingewikkelde uitdagingen en geen aandacht besteedde aan complexiteit. Wat maakt dat we doorgaans niet goed voorbereid zijn op de complexe uitdagingen die zich nu als crisissen aan ons opdringen. Wicked proof zijn is echter niet louter een zaak van kennis en competenties, het vraagt ook een wicked mindset. Het gaat niet enkel om dingen anders ‘doen’, het vraagt om ons wereldbeeld te verruimen, en daagt ons uit te leven vanuit wie we werkelijk zijn.

¹ Isaacson, W. (2014). Einstein. De biografie. pp 326-330; pp. 508-509; pp 326-330

² Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Desinformatie

Referenties

Rittel H.W.J., Webber M.M.; Dilemmas in a general theory of planning, Policy sciences 4 (1973): 1955-1969

Rittel H., Webber, M.; Planning problems are wicked problems, Developments in design methodology (1973): 135-144

Snowden David .J., Boone Mary E.; A leader’s framework for decision making. Harvard Business Review November 2007

Waddock, S,; The wicked problems of global sustainability need wicked (Good) leaders and wicked (Good) collaborative Solutions. Journal of Management for Global Sustainability 1 (2013): 91–111

Bring the whole elephant in the room!

Tue, 09 Nov 2021 20:29:46 GMT

Bring the whole elephant in the room!
Omgaan met complexe uitdagingen

Indien we in één zin proberen samen te vatten hoe je best omgaat met complexiteit dan is het wel “Bring the whole elephant in the room”. In de vorige blog, Welcome in the wicked world, definieerden we het begrip complexiteit. Er werd aangehaald dat complexiteit geen baat heeft bij juist-fout discussies maar vooral de vraag stelt: werkt het of werkt het niet, ook op lange termijn. We benadrukten dat onzekerheid inherent is aan complexiteit, maar dat we tegelijk bewust moeten blijven dat elke interventie het systeem beïnvloedt, en onomkeerbaar is. Experimenteren is onvermijdelijk, maar wees alert voor de gevolgen van elke keuze en zorg dat je deze inventariseert en erkent. We concludeerden dat het van cruciaal belang is om complexe uitdagingen niet alleen te herkennen, maar ook te erkennen, en er gepast mee om te gaan. En dat is precies waar deze blog om gaat: “Hoe ga je gepast om met complexiteit?” “Welke handvatten zijn hierbij richting gevend?”. “Welke vorm van leiderschap vraagt elk type uitdaging?”.

Hoe omgaan met complexe uitdagingen?

Ook dit keer grijpen we terug naar het cynefin model, dat niet alleen een duidelijk en visueel overzicht verschaft van de verschillende soorten uitdagingen, maar tegelijk ook aangeeft hoe elk van deze categorieën succesvol aan te pakken.

By Snowded - Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=33783436linea

In eenvoudige contexten zijn de relaties tussen oorzaak en gevolg gemakkelijk te beschrijven en kunnen we vertrouwen op best practices en routines om problemen op te lossen. De feiten zijn gekend, en beslissingen worden niet in vraag gesteld omdat de context stabiel is en er duidelijke oorzaak – gevolg relaties bestaan die voor iedereen vanzelfsprekend zijn en bijgevolg niet betwist worden. Het model spreekt hier van: Sense – Categorize – Respond . Het beoordelen van de feiten (Sense), ze vervolgens logisch ordenen (Categorize) en reageren volgens gekende praktijken of eenvoudige logica (Respond). Een voorbeeld hiervan zijn sterk procesgerichte situaties zoals de verwerking van de betaling van facturen. Indien er iets fout gaat is het makkelijk om het probleem te identificeren (bijvoorbeeld laattijdige betaling of onvolledige betaling), en vervolgens te categoriseren (door de betalingsprocedure erbij te nemen) en op de afgesproken manier te reageren (bijvoorbeeld een betalingsherinnering verzenden). Eenvoudige contexten, goed beoordeeld, vereisen eenvoudig management en toezicht. Aangezien zowel managers als werknemers (en cliënten) toegang hebben tot de informatie die nodig is om met de situatie in dit domein om te gaan, werkt een vorm van command-and-control managementstijl en het stellen van parameters goed. Richtlijnen zijn rechttoe rechtaan, beslissingen kunnen gemakkelijk worden gedelegeerd, en veel functies worden geautomatiseerd .

In ingewikkelde contexten is er nog steeds een verband tussen oorzaak en gevolg, maar het vraagt expertise om deze te herkennen. Daarom wordt dit ook wel het domein van de experts genoemd. In tegenstelling tot eenvoudige problemen zijn hier meerdere juiste antwoorden mogelijk en spreken we van good practices , waartussen men op basis van omstandigheden en voorkeuren een keuze kan maken. Let wel, deze good practices zullen elkaar in de kern niet tegenspreken. Worden we geconfronteerd met experts met schijnbaar tegengestelde visies, dan is dit een signaal om te checken of de uitdaging toch niet complex is in plaats van ingewikkeld.

Bij ingewikkelde casussen spreekt men van de known unknowns , men weet naar welke ongekende variabelen men moet zoeken om de situatie te kunnen analyseren en een goede oplossing te bedenken. Het proces verloopt hier volgens Sense – Analyse – Respond . Wat men waarneemt (Sense) kan niet dadelijk aan een parameter toegewezen worden maar vraagt eerst het zoeken naar de relevante indicatoren en een deskundige analyse (Analyze), voordat men tot een aanbeveling komt (Respond). Denk bijvoorbeeld aan een automobilist die weet dat er iets mis is wanneer zijn motor klopt, maar ermee naar de garage moet om het precieze probleem te laten vaststellen. De managementstijl bij ingewikkelde uitdagingen kenmerkt zich door het uitbesteden van vraagstukken aan door het management gekozen experten , waarna het management de taak op zich neemt om tussen de good practices te kiezen en deze beslissingen door te voeren.

Een complexe context vraagt om een totaal ander paradigma dan voorgaande. Volgens Dave Snowdon is het als het verschil tussen een Ferrari en het Braziliaanse regenwoud. Ferrari's zijn ingewikkelde machines, maar een deskundige monteur begrijpt hoe ze werken. De auto is statisch, en het geheel is de som van de delen. Het regenwoud daarentegen is voortdurend in beweging - soorten sterven uit, weerpatronen veranderen, een landbouwproject leidt een waterbron om,… en het geheel is veel meer dan de som van zijn delen. Het opdelen van het probleem in kleinere behapbare onderdelen en deze apart oplossen zal geen beterschap brengen, integendeel. Expertise blijft belangrijk maar er is geen enkel individu die het ganse plaatje kan overzien, samenwerking over de disciplines en meningen heen wordt belangrijk. Dit wordt samengevat in de metafoor ‘Bring the whole elephant in te room’ . Bij complexiteit is de relatie tussen oorzaak en gevolg onduidelijk, het is het domein van de ‘unknown unknowns’ . Je weet dat je niet alle informatie hebt, maar in tegenstelling tot de experten bij de ingewikkelde problemen weet je niet welke informatie je mist en waarnaar je moet zoeken. Je weet dat er verschillende componenten betrokken zijn die elkaar beïnvloeden maar je kent en ziet ze nog niet.

In een complexe situatie reageer je volgens Probe – Sense – Respond . Het is belangrijk om voldoende tijd te nemen om af te tasten wat er gaande is en de uitdaging goed te onderzoeken en scherp te stellen (Probe). In plaats van overhaast tot actie over te gaan gaat men informatie verzamelen, en geduldig toestaan dat de weg voorwaarts zich openbaart (Sense). Pas dan zal men reageren, steeds evaluerend op basis van adaptive management . Denk aan een pandemie waar je de tijd moet nemen om het virus met zijn eigenschappen en ziektebeeld te leren kennen, en samen ontdekken welke mogelijke toekomstscenario’s zich aandienen. De meest plausibele kunnen dan geselecteerd worden op basis waarvan maatregelen uitgetest worden, waarbij voor elk scenario parameters en meetinstrumenten bepaald worden om adaptive management toe te laten. Complexe uitdagingen vragen een specifieke management- en leiderschapsstijl, procesbegeleiders die mensen kunnen laten samenwerken naar een gezamenlijk doel . Leiders die kunnen omgaan met onzekerheid , en uitdagingen niet willen controleren maar beseffen dat we allen zullen moeten leren dansen met complexiteit .

Leiderschap in tijden van complexiteit

Van primair belang is de verleiding om terug te vallen op traditionele command-and-control management stijlen - om fail-safe business plannen te eisen met gedefinieerde uitkomsten. Leiders die niet inzien dat een complex domein een meer experimentele wijze van management vereist, kunnen ongeduldig worden wanneer zij niet de resultaten lijken te bereiken die zij voor ogen hadden. Zij kunnen het ook moeilijk vinden om mislukking te tolereren, wat nochtans een essentieel aspect van complex management is. Indien zij proberen de organisatie te over-controleren, zullen zij de signalen missen die the way out tonen. Leiders die proberen orde op te leggen in een complexe context zullen falen, maar zij die de weg bepalen, een stapje terug doen, patronen laten ontstaan, en met kennis van zake bepalen welke wenselijk zijn, zullen slagen.

In chaotische situaties , die zich kenmerken door crisissen waarbij alle zekerheden verdwenen lijken, is er geen tijd om het probleem rustig te onderzoeken en patronen zich te laten ontvouwen. De relaties tussen oorzaak en gevolg zijn onmogelijk vast te stellen omdat zij voortdurend verschuiven en er geen beheersbare patronen bestaan - alleen turbulentie. Er moet snel rust in het systeem gebracht worden en daartoe moet men net snel en besluitvaardig handelen (Act). Pas wanneer enige stabiliteit terugkeert, is er ruimte om waar te nemen wat er werkelijk nodig is (Sense), en het systeem vervolgens te begeleiden naar een complexe toestand (Respond). In chaos, waar het de taak van de leider is om het ‘bloeden te stelpen’ , geldt Act – Sense – Respond . Communicatie van de meest directe top-down soort is noodzakelijk; er is eenvoudig geen tijd om input te vragen. Dit geeft dadelijk al een indicatie van de management- en leiderschapsstijl: sturend en functioneel .

Leiderschap in tijden van chaos

De gebeurtenissen van 11 september zetten de wereld op hun kop en deze turbulentie vroeg om een doortastend optreden. De toenmalige burgemeester van New York, Rudy Giuliani, gaf blijk van uitzonderlijke doeltreffendheid in chaotische omstandigheden door richtlijnen uit te vaardigen en actie te ondernemen om de orde te herstellen. In zijn rol als burgemeester - ongetwijfeld een van de meest complexe banen ter wereld - werd hij voor en na de ramp echter alom bekritiseerd om zijn sturende en top-down leiderschapsstijl, die tijdens de ramp zo enorm effectief bleek. Het protest nam nog toe wanneer hij nadien voorstelde de verkiezingen uit te stellen zodat hij de orde en stabiliteit kon handhaven. Een specifiek aandachtspunt voor leiders na een crisis is dat sommigen van hen minder succesvol worden wanneer de context verschuift, omdat zij niet in staat zijn hun stijl daarop af te stemmen.

Pandemische chaos

Een pandemie is zonder twijfel een complexe uitdaging en doordat we er geen ervaring mee hebben (de vorige was, gelukkig, al honderd jaar geleden) is het meer dan begrijpelijk dat dit tot chaos leidde. Wat minder logisch is, is dat we bijna 2 jaar later er nog steeds niet in slaagden om maatregelen die wel logisch zijn in chaos, maar niet in een complexe context, achterwege te laten. Bovendien overheerst nog steeds de ‘tunnelvisie’ die past bij chaos, de focus op ‘het bloeden stelpen’. Volgens dezelfde logica kunnen we de vraag stellen of de sturende en top-down leiderschapsstijl, en de verkramping naar controle toe (die perfect passen in chaos) nu nog verantwoord zijn. Het lijkt wel alsof we in de chaos-fase vast kwamen zitten! Pakken we deze pandemie wel aan volgens de wetten van complexiteit? Hebben we de ganse olifant in de kamer gebracht en zijn we samen aan het leren? Werden er parameters gedefinieerd en meetinstrumenten ontwikkeld om adaptive management mogelijk te maken? En wat kunnen we hieruit leren voor de volgende uitdaging die momenteel al aan de voordeur staat: de klimaatcrisis.

Het is belangrijk om bewust te zijn van de unknown unknowns, beseffen dat je niet weet wat je niet weet. Dat je niet weet wat belangrijk is.

Tussen ingewikkeld en complex huist een paradigmashift

We worden momenteel uitgedaagd te leren omgaan met complexe problemen: de pandemie heeft nog geen plaats gekregen of de klimaatcrisis eist volle aandacht op. Wat opvalt is dat deze uitdagingen vooralsnog niet aanzetten tot samenwerken en samen leren, maar vooral leidt tot polarisatie. Kunnen we dit verklaren op basis van het Cynefin model? Er zijn alvast enkele bedenkingen te maken.

De voornaamste is dat onze cultuur helemaal doordrongen is van een denken dat de lineaire logica van eenvoudige en ingewikkelde contexten volgt. Heb je een probleem, breek het dan in behapbare stukken en los het via analyse op. Mensen samen rond de tafel zetten is niet efficiënt, en zal trouwens nooit werken - denken we. Wanneer je met iedereen rekening moet houden, waarbij velen stiekem denken dat het overgrote deel onbekwaam is om een gefundeerde mening te hebben, kom je nooit tot een resultaat – denken we. We laten het liever over aan een aantal experten, want ‘die weten waarover ze praten’. Wat een goede expert is toetsen we af aan titels en de organisatie waarvoor ze werken, en of hun visie overeenstemt met het dominante narratief. Want in dit lineaire wereldbeeld kan je ook fout zijn, en dat is te vermijden. Bovendien groeiden we op in de illusie van controle, en de maakbaarheid van de wereld.

De verandering in denken, en de competenties die ingezet worden, zijn zo compleet verschillend en zelfs tegengesteld, dat we kunnen spreken van een paradigmashift.

Het omgaan met complexe uitdagingen vraagt iets heel anders. Het vraagt om een diep besef dat één persoon nooit de volledige situatie kan overzien en alle expertise hebben, wie een doel wil bereiken zal moeten samenwerken. Een dergelijke samenwerking zal starten met alle stakeholders te identificeren en engageren. En binnen deze groep al doende te ontdekken hoe het kaf van het koren kan gescheiden worden. Tegengestelde stemmen worden net verwelkomd omdat die een ander deel van de olifant in kaart brengen. Controle wordt losgelaten omdat systemisch bewustzijn duidelijk maakt dat alles eigen wetten heeft, en dat alles elkaar onderling beïnvloedt. Logica en analyse blijven belangrijk maar er wordt ook een synthese gemaakt, de band tussen deel en geheel wordt niet meer los geknipt.

De verandering in denken, en de competenties die ingezet worden, zijn zo compleet verschillend en zelfs tegengesteld, dat we kunnen spreken van een paradigmashift.

Bring the whole elephant in the room

I n een eerdere blog gingen we in op het (h)erkennen van complexe uitdagingen, waarbij uit onderzoek reeds bleek dat alle maatschappelijke en duurzame vraagstukken complex zijn. Met deze blog voegen we eraan toe dat complexiteit vraagt om een 360° aanpak, of met andere woorden de ganse olifant in de kamer brengen. Waarbij het belangrijk is om bewust te zijn van de unknow unknowns, beseffen dat je in complexe situaties niet weet wat je niet weet. Dat je niet weet wat belangrijk is. Dit is een manier van denken die heel anders is dan in onze cultuur ingebakken zit, heel anders dan hoe onderwijs tot nu toe ingevuld werd. We spreken dan ook terecht van een paradigmashift, tussen de aanpak van ingewikkeld/eenvoudig versus een complexe instelling.

In een volgende blog gaan we v erder in op dit ‘andere’ paradigma, en wat dit betekent voor onze mindset, onze competenties en ons gedrag. En geven we enkele methodieken mee die verdienstelijk zijn om door het complexe landschap te navigeren.

Referenties

Rittel H.W.J., Webber M.M.; Dilemmas in a general theory of planning, Policy sciences 4 (1973): 1955-1969

Rittel H., Webber, M.; Planning problems are wicked problems, Developments in design methodology (1973): 135-144

Snowden David .J., Boone Mary E.; A leader’s framework for decision making. Harvard Business Review November 2007

Waddock, S,; The wicked problems of global sustainability need wicked (Good) leaders and wicked (Good) collaborative Solutions. Journal of Management for Global Sustainability 1 (2013): 91–111

Welcome in the wicked world

Mon, 25 Oct 2021 09:33:45 GMT

Welcome in the Wicked World!
(H)erkennen van complexe uitdagingen

De wereldwijde pandemie, de klimaat- en milieucrisis, toenemende ongelijkheid en exploderende armoedecijfers, het uitputten van natuurlijke grondstoffen,… een handjevol actuele thema’s die ons uitdagen en alvast één eigenschap gemeenschappelijk hebben: het zijn complexe uitdagingen. Vraagstukken waarop niet snel een eenduidig antwoord geformuleerd kan worden en bijgevolg vaak verdrongen door de waan van de dag. Stuk voor stuk zijn het uitdagingen die het leven van vele individuen treffen, en tegelijk van grote invloed zijn op de maatschappij waarin we leven. Daarom verdienen ze aandacht en actie. Om een zinvol debat over deze thema’s aan te gaan is er nood aan kennis over complexiteit. Allereerst om complexiteit te herkennen en te erkennen, zodat we er gepast op kunnen ageren. In deze eerste blog over complexiteit gaan we in op de vragen ‘Waarom noemen we bovenstaande onderwerpen complex?’ en ‘Hoe kan je complexiteit herkennen?’

Complexe uitdagingen kenmerken zich door meerdere stakeholders met elk een eigen perspectief, belangen en behoeftes

Wat zijn complexe uitdagingen?

Een complexe uitdaging wordt gedefinieerd als een uitdaging die moeilijk "op te lossen" is, omdat er veel groepen belanghebbenden zijn, en elk van deze groepen een ander perspectief (en belangen) heeft op de aanpak van het probleem. Ze worden ook wel ‘messes’ genoemd en tegenover ‘tame problems’ geplaatst. Omdat complexiteit steeds systemisch of holistisch werkt, en een interventie in één bepaald domein ook vele andere beïnvloedt. Een voorbeeld zijn de files op onze wegen, die uren van onze tijd en liters brandstof verslinden. Er bestaan oplossingen om files te bestrijden, meerdere zelfs, maar er is geen consensus over welke te kiezen. Sommigen denken het probleem op te lossen door de bedrijfswagen af te schaffen. Terwijl de gebruikers van deze bedrijfswagens vaak een filebelasting naar Scandinavisch voorbeeld verkiezen, die in hun ideale scenario zelfs betaald wordt door de werkgever. Dit laatste stuit dan weer op protest vanuit armoede organisaties die stellen dat deze extra belasting de ongelijkheid nog zou vergroten, wat bijvoorbeeld niet het geval zou zijn wanneer het openbaar vervoer zou uitbreiden en goedkoper worden. Dat laatste heeft tegelijk ook een positieve impact op milieu- en klimaat, net zoals het hybride werken.

Worden complexe uitdagingen dan nooit opgelost?

Complexe uitdagingen krijgen wel eens de naam onoplosbaar te zijn. Dat klopt in de zin dat ze geen één oplossing hebben, geen objectief punt van ijking. Dat laatste is wel het geval bij bijvoorbeeld een schaakprobleem of een wiskundige vergelijking, waar je precies weet wanneer de oplossing gevonden werd. Bij complexe vraagstukken lijkt het daarentegen wel alsof je er eeuwig mee bezig kan blijven, omdat ze nooit een definitief antwoord of oplossing lijken te hebben. Anderzijds werd het vrouwenstemrecht ooit ook beschouwd als een onoplosbaar probleem terwijl dit in deze tijd in onze regio door quasi niemand nog in vraag gesteld wordt.

Behandelingen voor complexe uitdagingen zijn niet juist-of-fout, maar werken goed-of-slecht

Rittel en Webber definieerden reeds in 1973 de karakteristieken van complexe uitdagingen en één ervan is dat een antwoord op het probleem niet te vatten is in goed of fout. Er is geen één ‘oplossing’ voor het probleem – daarom gebruiken we ook liever de term antwoord – dus juist of fout is niet waar het om gaat. Het gaat er om een antwoord, een richting, te vinden die voor de stakeholders positief en haalbaar is. Een behandeling die hier niet aan voldoet is een slechte, een behandeling die de uitdaging voor iedereen verlicht is een goede. Denk bijvoorbeeld aan het toenemend gebruik van antidepressiva in de Westerse wereld en het onderliggende gevoel van malaise bij een groot deel van de bevolking. Deze medicatie verlicht zonder twijfel een aantal symptomen maar om de gezondheid op lange termijn te waarborgen zullen ook de oorzaken moeten aangepakt worden. Pas wanneer dit laatste gebeurt en men alle stakeholders hoort en alle aspecten inventariseert (stress, gebrek aan zingeving, verlies van veerkracht,…) en aanpakt zal de bevolking een goede behandeling kunnen krijgen. Doorgaans weten we vooraf niet welke handelingen het meeste impact zullen hebben, vandaar het belang om voor de verschillende strategieën goede indicatoren en meetinstrumenten te ontwikkelen. Op basis van deze data kan een behandeling continu geëvalueerd en eventueel bijgestuurd worden, dit noemen we ‘ adaptive management ’.

Voor complexe problemen geldt dat eenvoudige en quick fixes slechte resultaten geven die het probleem enkel erger maken.

Complexe uitdagingen kenmerken zich door de ‘unknown unknowns’, je weet niet welke informatie je mist en waarnaar je moet zoeken.

No trial-and-error, but a one-shot operation

Elk antwoord op een complexe uitdaging is een ‘one-shot operation’, leren bij trial-and-error is niet mogelijk omdat een behandeling een effect heeft dat niet ongedaan gemaakt kan worden. Toegepast op het voorbeeld van het dalende welzijn van burgers, en het voorschrijven van anti-depressiva als antwoord, stelde men na jaren vast dat alleen al in de VS een half miljoen mensen stierven aan verslavende pillen, en momenteel nog steeds velen afhankelijk zijn van deze medicatie. Achteraf is duidelijk dat het ruim voorschrijven van deze medicatie een slechte behandeling was, met grote negatieve effecten die jammer genoeg niet kunnen teruggedraaid worden. Voor complexe problemen geldt als vuistregels dat eenvoudige en quick fixes slechte behandelingen zijn die het probleem uiteindelijk enkel erger maken.

Cynefin-model: simpel, ingewikkeld of complex?

Eén van de hulpmiddelen om complexiteit te begrijpen en herkennen is om het in perspectief te plaatsen ten opzichte van andere uitdagingen, en het Cynefin model van Dave Snowden biedt hier een duidelijk en onderbouwd kader.

In eenvoudige (simpele) probleemsituaties zijn de relaties tussen oorzaak en gevolg gemakkelijk te beschrijven. Denk aan het boeken van facturen in een boekhouding, waarbij de regels duidelijk vastliggen en er geen afwijkingen mogelijk zijn. In dergelijke gevallen kunnen we vertrouwen op best practices en routines om problemen op te lossen. De problemen herhalen zich immers, zijn voorspelbaar en gemakkelijk te herkennen.
In een ingewikkelde context is er nog steeds een verband tussen oorzaak en gevolg, maar het is minder duidelijk waar te nemen. Het is het domein van experten die de problemen oplossen op basis van hun kennis en analyse. Er is een structuur in het probleem, maar je moet deskundig zijn om deze te herkennen en er op in te spelen. Voorbeelden zijn te vinden in de planning van het treinverkeer en de robotisering van bepaalde taken. Doorgaans zijn er meerdere goede oplossingen voor ingewikkelde problemen en daarom spreken we hier van goede praktijken.
In complexe situaties is de relatie tussen oorzaak en gevolg onduidelijk, dit is het domein van de ‘unknown unknowns’. Je weet dat je niet alle informatie hebt, maar in tegenstelling tot de experten bij de ingewikkelde problemen weet je niet welke informatie je mist en waarnaar je moet zoeken. Je weet dat er verschillende componenten betrokken zijn die elkaar beïnvloeden maar je kent en ziet ze nog niet. Een schoolvoorbeeld van een complexe uitdaging is een organisatieverandering. De complexiteit ontstaat omdat er verschillende partijen, met verschillende perspectieven, bij betrokken zijn. Complexe problemen vereisen kracht en leiderschap om processen te durven doorlopen waarvan de uitkomst niet te controleren is, en om tijdens het proces samen te werken en nieuwe dingen te leren.
Een chaotische context wordt gekenmerkt door crisissen waarbij alle zekerheden verdwenen lijken. Om enige rust in het systeem te brengen moet men besluitvaardig en zo snel mogelijk handelen. Zoeken naar de ‘juiste’ reactie is zinloos omdat alles voortdurend verandert en er geen beheersbare patronen zichtbaar zijn. Situaties zoals 9/11 vallen onder deze categorie, net zoals de opkomst (enkel deze eerste periode) van de Corona pandemie in het voorjaar van 2020. In chaos is het de eerste taak van de leiders om 'het bloeden te stelpen', en een zekere mate van orde en stabiliteit te creëren.

Complexiteit (h)erkennen

De eerste stap in het omgaan met complexe uitdagingen is deze als zodanig herkennen. Wanneer complexiteit niet herkend wordt, en behandeld als een ingewikkeld of eenvoudig probleem, krijg je per definitie nooit de beste antwoorden. In de meeste gevallen is de behandeling zelfs slecht en wordt het probleem enkel groter en zo mogelijk nog meer complex gemaakt. Anderzijds is het even belangrijk om eenvoudige en ingewikkelde problemen niet als complex te beschouwen, want ook in die gevallen krijg je nooit een optimaal resultaat.

Wanneer complexiteit niet herkend wordt, en behandeld als een ingewikkeld of eenvoudig probleem, krijg je per definitie nooit het beste resultaat.

Referenties

De Foer, Steven. Boosaardige pillendraaiers Inc. Inzicht opiatencrisis. De Standaard 2/10/2021. Geraadpleegd via https://www.standaard.be/cnt/dmf2

Rittel H.W.J., Webber M.M.; Dilemmas in a general theory of planning, Policy sciences 4 (1973): 1955-1969

Rittel H., Webber, M.; Planning problems are wicked problems, Developments in design methodology (1973): 135-144

Snowden David .J., Boone Mary E.; A leader’s framework for decision making. Harvard Business Review November 2007

Waddock, S,; The wicked problems of global sustainability need wicked (Good) leaders and wicked (Good) collaborative Solutions. Journal of Management for Global Sustainability 1 (2013): 91–111

De mythe van de staatsschuld

Tue, 05 Oct 2021 19:04:39 GMT

De mythe van de staatsschuld
(boekbespreking)

“Wat als ik u ervan kan overtuigen dat we een economie kunnen hebben die mens en planeet op de eerste plaats zet? Dat het vinden van het geld om dit te doen niet het probleem is?” Een vraag die Stephanie Kelton zich stelt in de inleiding van haar boek ‘De mythe van de staatsschuld’. In het boek laat ze de lezer door de lens van de Moderne Monetaire Theorie (MMT) kijken naar begrippen zoals staatsschuld, inflatie, fiscaliteit en internationale handel. En legt ze heel eenvoudig uit hoe oude denkvormen beletten een humaan en ecologisch economisch beleid te voeren. Niet alleen in de Verenigde staten, maar wereldwijd voor alle landen met een monetaire soevereiniteit. Stephanie Kelton laat in ‘De mythe van de staatsschuld’ zien dat de bezuinigingsprogramma’s waar regeringen de afgelopen jaren mee kwamen aanzetten, op valse aannames beruste n.

In de conventionele visie is de belastingbetaler het centrum van het monetaire universum, omdat men gelooft dat de overheid geen eigen geld heeft. Dit wordt mooi geïllustreerd door een uitspraak van Margaret Thatcher: “The state has no source of money, other than the money people earn themselves. If the state wishes to spend more it can only do so by borrowing your savings or by taxing you more. […] We know there’s no such thing as public money, there is only taxpayer money.” Het is een zienwijze die al zo vaak herhaald werd dat zelfs de economische leek het gelooft. De overheid zou enkel een zorgstaat kunnen uitbouwen, met bijvoorbeeld kwalitatief onderwijs en een goede gezondheidszorg voor iedereen, en een banenbeleid, in de mate dat ze zelf over voldoende inkomsten beschikt. Deze inkomsten komen uit haar fiscale ontvangsten, en uit leningen die ze aangaat. Met o.a. een stijgende en vergrijzende bevolking neemt de druk op de overheidsuitgaven, en bijgevolg de begroting toe. Een druk die men zoekt op te lossen door stijgende belastinginkomsten, voorlopig niet met onpopulaire belastingverhogingen maar door in te zetten op economische groei. Terwijl de Club van Rome reeds in 1972 een rapport uitbracht over de grenzen van de groei, en net zoals de klimaatorganisaties nu, waarschuwden voor de uitputting van onze planeet. Onze economie zit gevangen in een vicieuze cirkel en de klassieke economen hebb en geen oplossing klaar.

Moderne Monetaire Theorie

In haar boek over de Moderne Monetaire Theorie breekt Stephanie Kelton uit het keurslijf van de traditionele monetaristen en haalt enkele vastgeroeste overtuigingen over begrotingsonevenwichten onderuit. Waarbij ze pleit voor een ‘fiscal space’: het inzetten van het onbenutte potentieel in de economie (waaronder de onvrijwillig werklozen) om een economie te creëren die zorgt voor maximale welvaart en well-being voor iedere burger. Waarom zou het logisch zijn dat zovele burgers onvrijwillig werkloos blijven terwijl in de ziekenhuizen en verzorgingsinstellingen vele handen tekort zijn? Wanneer de meerderheid van de werkenden kreunen onder de werkdruk als gevolg van ‘meer met minder’? Wanneer we kampen met torenhoge cijfers van stress en burnout? Beeld je een passerende tijdreiziger in die dit alles vanop een afstand zou waarnemen, hij zou niet begrijpen waarom wij als mensheid onszelf dit aandoen. Waarom doen we dit dan? Omdat we vastzitten in een economische redenering ontstaan in de tijd van de goudstandaard, een standaard die sinds het einde van Bretton Woods niet meer van toepassing is. De wereld liet de goudstandaard los omdat die niet meer haalbaar was, noch paste, bij de uitdagingen van de moderne tijd. Maar ze vergat de bijhorende principes en overtuigingen te herbekijken. En nieuwe passende monetaire systemen te ontwerpen.

De ware limieten zijn niet de overheidsmiddelen maar de beschikbare productiemiddelen, menselijke arbeid, grondstoffen, productiemiddelen en infrastructuur.

Enkel voor monetair soevereine landen

Althans, dit geldt voor monetair soevereine landen, d.w.z. landen die een monopolistische uitgever zijn van hun valuta. Voorbeelden hiervan zijn de Verenigde Staten (federale overheid), het Verenigd Koninkrijk, Japan, Canada en Australië. In deze landen is het de muntuitgever en niet de belastingbetaler, die alle overheidsuitgaven financiert. Overheidsuitgaven moeten niet verantwoord worden door overheidsinkomsten, en begrotingstekorten zijn niet noodzakelijk een probleem. Bijgevolg kunnen wetgevers in monetair soevereine landen wetten uitvaardigen die de levensstandaard verhogen, en zorgen voor overheidsinvesteringen in onderwijs, technologie en infrastructuur die van cruciaal belang zijn voor welvaart op lange termijn. De vraag ‘Hoe gaan we dat betalen’ wordt vervangen door ‘Hoe gaan we dat organiseren?’. Geld uitgeven of niet uitgeven wordt dan een politieke beslissing in plaats van een financiële.

Zes mythes over begrotingstekorten

Aan de hand van zes mythes over begrotingstekorten krijgt de lezer een beter begrip van wat deze monetaire theorie precies betekent.

De eerste mythe zegt dat de federale overheid moet budgetteren zoals een huishouden . Vergelijk het met wat Margaret Tatcher hierboven beweerde: de overheid kan alleen uitgeven wat ze door belastingen ontvangt, aangevuld met leningen. Volgens MMT zorgt een monetair soevereine overheid – in tegenstelling tot een huishouden- voor haar eigen betaalmiddelen. “Er is altijd geld.” Dit betekent niet dat er geen beperkingen zijn, inflatie is er één van.
Volgens de tweede mythe zijn budgettaire tekorten een bewijs van overbesteding . MMT toont aan het tekort van de overheid een overschot creëert elders. Het echte bewijs van overbesteding is inflatie. Meestal zijn de tekorten te klein om de economie gezond te maken, niet te groot.
Mythe nummer drie beweert dat overheidstekorten de volgende generatie belasten . Denk aan uitspraken als ‘de volgende generatie zal moeten opdraaien voor de schulden uit het verleden’. Maar, zegt MMT, vergeet niet dat een overheidsschuld niet echt een ‘schuld’ is. Misschien moet de naam staatsschuld gewijzigd worden naar een meer toepasselijke omschrijving? Waar het om gaat is niet de omvang van de ‘schuld’, maar of we met trots kunnen terugkijken op wat de economie voor de mens betekende. Of de economie erin slaagde een gezonde maatschappij en -planeet te creëren.
Mythe vier haalt aan dat begrotingstekorten schadelijk zijn omdat zij particuliere investeringen verdringen en de groei op lange termijn ondermijnen . De redenering hierachter is de volgende: een overheidstekort doet een overheid geld lenen, door deze toegenomen vraag stijgt de intrestvoet en wordt geld lenen voor iedereen duurder. Ook voor de private sector die hierdoor minder zal investeren waardoor de economie stagneert en de werkgelegenheid zal dalen. Voor monetair soevereine landen betekent een begrotingstekort niet onvermijdelijk een stijging van de rentevoeten. MMT toont aan dat deze overheidstekorten het spaargeld niet wegtrekken uit de financiële markt, maar de spaarreserve net vergroot. Gerichte overheidsbestedingen zullen extra inkomen genereren, de vraag naar producten en diensten vergroten, en particuliere investeringen rendabeler maken.
Volgens mythe vijf betekent een handelstekort dat de eigen economie verliest . Maar een handelstekort is op zich niet iets om bang voor te zijn, zegt MMT. Een land hoeft zijn handelstekort niet op nul te zetten om banen te beschermen. Zolang de overheid bereid is haar fiscale capaciteit te gebruiken om de volledige werkgelegenheid in eigen land te handhaven, is er geen reden om een handelsoorlog te beginnen.
Mythe zes beweert dat sociale zekerheidsuitgaven ons op lange termijn naar een financiële crisis jagen, omdat ze o nbetaalbaar worden . Maar voor monetair soevereine landen zal het geld er altijd zijn. De vraag is, waaraan zal het besteed worden? In plaats van te bekvechten over de financiële kosten van deze programma's, zouden wetgevers beter discussiëren over wiens beleid de beste kans biedt om in de behoeften van de ganse bevolking te voorzien.

Het einde van (financiële) crisissen?

MMT is een relatief nieuwe en onbekende, en vooralsnog afwijkende, theorie. Maar net zoals in het geval van Copernicus gaat het enkel om een verschil in perspectief, een anders kijken naar dezelfde werkelijkheid. Maar wel één met vele opportuniteiten om de huidige duurzame uitdagingen aan te pakken, en die kan leiden tot innovaties waarvan we het bestaan nu nog niet vermoeden. Voordat u als lezer aan het dromen gaat, zetten we de nuchtere voorwaarden van monetaire soevereiniteit nog eens op een rij.

Zelf het monopolie hebben om fiatgeld uit te geven
De eigen munt niet verbinden met een andere (sterke) valuta of goud (iets dat kan ‘op raken’)
Niet lenen in een andere dan de eigen munt

Monetaire soevereiniteit heeft dus tot gevolg dat een land prioriteit kan geven aan de veiligheid en het welzijn van zijn bevolking zonder zich zorgen te hoeven maken over de betaling ervan. De klimaatcrisis, en financiële crisissen zoals bijvoorbeeld deze in Griekenland zouden een andere aanpak kunnen krijgen. Denkt u plots ook aan de Europese Monetaire Unie? Aan de Britten die hun eigen munt nooit opgaven? En de Denen die een speciale clausule bedongen? We komen hier later op terug.

MMT, een vrijkaart voor grenzeloze overheidsuitgaven?

Betekent dit, vanuit het MMT perspectief bekeken, dat er geen grenzen meer zijn aan de overheidsuitgaven? Heel zeker niet, volgens Stephanie Kelton, “MMT is not a free lunch”. Het gaat er vooral om de huidige aanpak, die geobsedeerd is door begrotingsresultaten, te vervangen door een aanpak die focust op hoe een ideale economie er kan uitzien. Die naar de doelen en uitdagingen van de economie kijkt in plaats van verblind te worden door de angst voor een budgettair tekort. Die voorrang geeft aan menselijke en maatschappelijke noden, en tegelijkertijd de reële beperkingen van de economie erkent en respecteert. Het gaat erom dat een economie kan opgebouwd worden die een goed leven biedt voor iedereen. Maar er blijven een aantal voorwaarden die moeten nageleefd worden:

De inflatie onder controle houden. Naarmate een economie dichter bij de grens van volledige werkgelegenheid komt, worden de reële middelen steeds schaarser. En bestaat het risico dat alle extra uitgaven (niet alleen overheidsuitgaven) inflatoir zijn.
Investeren om het beschikbare productieve vermogen van de economie (menselijke bronnen, grondstoffen en productiemiddelen) te matchen met de gewenste/nodige goederen en diensten.
De wettelijke grondslag om de economie te creëren die een land nodig heeft, en de nodige overheidsuitgaven te verrichten.

MMT gaat ervan uit dat een begrotingstekort, zolang de inflatie niet stijgt en de grenzen van productiefactoren en de planeet gerespecteerd worden, enkel positieve effecten heeft. De uitdaging bestaat erin om het begrotingstekort noch te groot, noch te klein te laten. Een te groot overheidstekort zorgt voor een verhitte economie en leidt tot inflatie. Een te klein overheidstekort laat niet toe om aan alle noden van een land (volledige tewerkstelling, zorgeconomie) te voldoen. Vergelijk het met de donut van Kate Raworth: duurzame oplossingen vallen binnen zowel een boven- als een ondergrens.

Bye-bye belastingen?

Warren Mosler -economist, ondernemer en investeerder- heeft een interessante kijk op belastingen. De (monetair soevereine) overheid heeft ons geld niet nodig, zegt hij, wij burgers hebben geld van de overheid nodig. “De belasting is er niet om geld op te halen. Het is er om mensen aan het werk te krijgen en dingen te laten produceren voor de overheid. Het zet mensen in een situatie waar ze geld moeten verdienen om uit de problemen te blijven.” Toch blijven belastingen nog een belangrijk beleidsinstrument. Belastingen zijn een krachtige tool om de verdeling van rijkdom en inkomen opnieuw in evenwicht te brengen en onze democratie te beschermen. Extreme concentraties van rijkdom en inkomen creëren zowel sociale als economische problemen. Het is moeilijk om de economie sterk te houden als het grootste deel van het inkomen naar de rijksten gaat, die sparen in plaats van hun inkomen uit te geven. Om goed te werken, moeten belastingverlagingen ten goede komen aan degenen die het extra inkomen gaan uitgeven. Dit vraagt meer fiscale verantwoordelijkheid van de overheid, niet minder. Verder kunnen regeringen belastingen gebruiken om bepaald gedrag aan te moedigen of te ontmoedigen (sigarettenbelasting, koolstofbelasting,...) en als instrument om de inflatie onder controle te houden.

“Omdat we getraind zijn om te geloven dat -net zoals wij zelf ervaren bij onze persoonlijke financiën- de overheid eerst geld moet vinden voordat ze geld kan uitgeven, is iedereen geobsedeerd door de vraag : ‘Hoe gaan we dat betalen’.”

MMT is ‘not a free lunch’. Het gaat erom dat we een economie kunnen opbouwen die een goed leven biedt voor iedereen.

D e tekorten die ertoe doen

E en stelling die doorheen het ganse boek herhaald wordt is dat overheidstekorten niet het probleem zijn voor de economie van een monetair soeverein land. Landen die een modern monetair beleid (kunnen) toepassen nemen de fixatie op begrotingsinkomsten en -tekorten weg waardoor de tekorten die er werkelijk toe doen ruimte krijgen. Als je een tekort bekijkt als de kloof tussen wat er is, en wat een economie nodig heeft, dan zijn de echte tekorten goede banen, toegang tot de gezondheidszorg voor iedereen, een goede infrastructuur, een proper milieu en een duurzaam klimaat,… Dan volgt het besef dat er een economie nodig is die voldoende afgestemd en productief is om de mix van goederen en diensten te leveren die nodig zijn om deze tekorten in te vullen. Zijn er voldoende dokters en verpleegkundigen om iedere burger een kwalitatieve gezondheidszorg aan te bieden? Zijn er voldoende onderzoekers om in te zetten op duurzame innovaties? Zijn er voldoende arbeidskrachten om de nodige infrastructuurwerken uit te voeren? Bij toepassing van de MMT verschuift de vraag van ‘Hoe gaan we dat betalen?’ naar ‘Hoe gaan we dit verwezenlijken?’ en ‘Hebben we de middelen om deze goederen en diensten te kunnen leveren?’. De grote uitdaging is niet de kosten. Het gaat erom ervoor te zorgen dat de economie de komende decennia de juiste outputmix produceert.

Een job-garantieplan

Veel economisten blijven vasthouden aan een oude doctrine dat tekorten op de overheidsbegroting leiden tot inflatie. Om een te hoge inflatie te vermijden worden overheidsbestedingen beperkt, met als gevolg dat de economie stagneert (of zelfs krimpt) en de werkloosheid stijgt. Omdat zij het concept van een inherente afruil tussen inflatie en werkloosheid aanvaarden, is men gedwongen te denken in termen van hoeveel werkloosheid zij in het systeem moeten houden als een soort verzekeringspolis tegen inflatie. Zij zien eenvoudig geen andere manier om een lage en stabiele inflatie te bereiken. Als er 8 of 10 miljoen werklozen nodig zijn om de prijzen te stabiliseren, dan is dat hoe men volledige werkgelegenheid definieert.

Volgens de MMT is het begrotingsresultaat irrelevant, en zijn alleen echte economische resultaten van belang. Zolang de resulterende tekorten de inflatie niet opdrijven, mag het tekort niet als overbesteding worden bestempeld. En is er ruimte om meer werkgelegenheid te creëren. MMT- economen pleiten zelfs voor een job-garantieplan als basis voor een economie. De job-garantie vindt zijn oorsprong in de traditie van Franklin Roosevelt, die wilde dat de overheid werkgelegenheid zou garanderen als een economisch recht van alle mensen. MMT bestrijdt werkloosheid door het te elimineren. Volgens Stephanie Kelton is het meest effectieve beleid voor volledige werkgelegenheid een beleid dat zich direct richt op de werklozen. Het neemt werknemers zoals ze zijn en past de baan aan hun individuele capaciteiten en de behoeften van de gemeenschap aan. Het banenplan steunt op vrijwillige arbeid, het betalen van een leefbaar loon met toegang tot sociale zekerheden en het verrichten van nuttig werk dat door de gemeenschap wordt gewaardeerd. Omdat het programma de inkomens ondersteunt, stabiliseert de economie zich bij crisis sneller dan het geval zou zijn zonder de werkgarantie.

Experimenteren met economische theorieën

Esther Duflo pleit er al langer voor dat economen hun theorieën testen in de praktijk. Om naast de theoretische bril, en de vaak versimpelde aannames, ook ervaringen en inzichten uit de echte wereld op te nemen als bouwstenen voor een model. Een warme oproep om ook met de Moderne Monetaire Theorie aan de slag te gaan. Ondertussen kunnen we al leren uit historische en zelfs recente voorbeelden van experimenten met job-programma’s. In de jaren 1930 vocht de VS tegen de Grote Depressie door miljoenen banen te creëren onder Franklin D. Roosevelt's New Deal. In Argentinië lanceerde Jefes de Hogar in 2001 het voorlopig enige programma ter wereld voor het scheppen van directe banen dat specifiek ontworpen werd naar het voorstel van MMT-economen. In 2003 ging Zuid-Afrika de verbintenis aan om meer en betere jobs te creëren voor iedereen. En twee jaar later lanceerde de Indiase regering het ‘Mathatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Scheme’ dat een garantie bood op honderd dagen betaald werk voor elk gezin op het platteland. De meeste voorbeelden werden ingevoerd als tijdelijke maatregelen, om één of andere crisis het hoofd te bieden, maar tonen wel aan dat een arbeidsgarantie werkt.

Bij toepassing van de MMT verschuift de vraag van ‘Hoe gaan we dat betalen?’ naar

‘Hoe gaan we dit verwezenlijken?’

Bij toepassing van de MMT verschuift de vraag van ‘Hoe gaan we dat betalen?’ naar ‘Hoe gaan we dit verwezenlijken?’

De kracht van de verbeelding

Het menselijk voorstellingsvermogen is ongelooflijk krachtig. Transformerende momenten in de menselijke geschiedenis zijn ontstaan toen iemand, of een groep mensen, in staat was zich een wereld voor te stellen die de rest van ons niet kon zien. Op een moment dat heel de wereld al decennia aanloopt tegen de beperkingen van het geldende economische systeem, en de Covid- crisis ‘oorlogs’ budgetten vraagt, is het nodig om een nieuwe economische toekomst te verbeelden. Armoede, handelsoorlogen, milieuproblemen en klimaatcrisissen zijn voorbeelden van een gebrek aan verbeelding. Als voorbeeld worden in het boek mogelijkheden opgesomd om versneld over te stappen naar een groene industrie. De gekende marktstimulansen zoals belastingkredieten en subsidies komen aan bod, maar vooral het idee dat de overheid oude, niet-groene machines aan boekwaarde zou opkopen zodat bedrijven sneller kunnen transformeren naar een duurzame bedrijfsvoering valt op. Maar waar het echt om gaat is niet of dit een goed idee is, maar dat we ons beginnen voor te stellen hoe de fiscale capaciteit van de overheid kan helpen reële middelen effectief in te zetten om een duidelijk doel van het overheidsbeleid te bereiken. Een meer rechtvaardige en welvarendere wereld - een wereld die ecologische duurzaamheid combineert met volledige werkgelegenheid, menselijk welzijn, een lagere mate van ongelijkheid, en uitstekende openbare diensten die voorzien in de behoeften van iedereen - ligt binnen handbereik.

Naar een nieuwe rol voor Europa?

MMT is van toepassing op monetair soevereine landen, een voorwaarde die niet (meer) geldt voor de individuele landen van de EU. Voor wie een Modern Monetair beleid wil voeren zijn er alvast twee richtingen: teruggaan naar individuele monetair soevereine entiteiten, of zo snel mogelijk toewerken naar een federaal Europa naar het model van de Verenigde Staten van Amerika. Waar de MMT wel kan toegepast worden op niveau van de federale overheid, maar niet geldt voor elke individuele staat. Tussen deze twee uitersten bestaan er nog ontelbare mogelijkheden en variaties. Een combinatie met een lokale munt bijvoorbeeld. Maar wat nu vooral belangrijk is, is dat we niet verlamd blijven toekijken, of in oude paradigma’s blijven steken. Er biedt zich een nieuwe monetaire theorie aan met veel potentieel om de huidige uitdagingen aan te pakken. De uitdaging van de overheidstekorten na de oorlog tegen de Covid pandemie. De uitdaging van de vergrijzing en de ‘onhoudbaarheid’ van de zorgstaat, of de uitdagingen van het klimaat. Laat economisten en beleidsmakers vooral niet vanuit de ivoren toren blijven toekijken en analyseren. Maar zoals Esther Duflo adviseert de laarzen aantrekken en vanuit het veld gaan experimenteren en verbeelden welke mogelijkheden er zijn.

“It’s not tax that our government wants, it’s our time.” (Warren Mosler)

Open Source Impactmeting

Tue, 21 Sep 2021 09:54:53 GMT

#nofilter: impactmeting als open source concept

Voor alle organisaties die maatschappelijke impact nastreven is het cruciaal om een sterk verhaal te brengen rond hun meerwaarde :

Voor wie maakt jouw organisatie het verschil?

Over hoeveel mensen gaat het?

Welke impact heb je gerealiseerd?

Een goede impactmeting staat er niet op één dag. Het is een proces waar organisaties tijd en middelen voor vrijmaken en meestal ook de hulp van externe experten bij inroepen. Het proces start bij de basis van de organisatie, met het helder krijgen van de visie en missie. Aan het einde van het proces heeft de organisatie een set van parameters die ze regelmatig meet en communiceert naar haar stakeholders.

Black Box

Impact kan op verschillende manieren gemeten worden. Elke organisatie maakt daarin bepaalde waardengedreven (of praktische) keuzes. Die keuzes gaan over indicatoren, vragenlijsten, rekenmodules om emissies te becijferen en over de periodiciteit van de metingen. De beweegredenen achter de keuzes en de meetinstrumenten zelf, maken meestal geen deel uit van de publieke communicatie rond impact. Hierdoor is de impactmeting een soort van black box tussen de acties van de organisatie en het rapport waarin een organisatie haar impact laat zien. Transparantie over de interne machinerie achter een impactmeting heeft nochtans verschillende voordelen.

Voordelen van open communicatie over de methodiek achter jouw impactmeting

Open communicatie verhoogt de geloofwaardigheid van cijfers en rapporten. Het toont dat je als organisatie niets te verbergen hebt: Jouw cijfers hebben een solide basis.
Wanneer je jouw impactmeting openlijk deelt, dan kan je bijleren van de feedback van jouw stakeholders en van andere gelijkaardige organisaties: Waar zitten mijn blinde vlekken, waar kan de formulering van mijn vragenlijst beter, welke nieuwe best practices kunnen mij inspireren?
Open communicatie versterkt de positie van jouw organisatie als organisatie die dagelijks anderen inspireert en aanzet tot maatschappelijke verandering . Impact meten staat bij veel organisaties nog in zijn kinderschoenen. Organisaties die een meetsysteem hebben opgezet behoren tot de voorlopers.
Het delen van informatie is een eerste stap om tot gedeelde meetsystemen te komen binnen een sector. Gedeelde meetsystemen hebben verschillende voordelen: Ze zijn efficiënter en laten toe om te benchmarken en data te aggregeren op sectorniveau.

Open communicatie heeft als nadeel dat het een organisatie kwetsbaar maakt: Kwetsbaar voor kritiek (een impactmeting is zelden wetenschappelijk gevalideerd) en kwetsbaar voor kopieergedrag zonder erkenning voor het denkwerk. Maar Anno 2021 zijn kwetsbaarheid en open communicatie het nieuwe normaal. Iedereen weet dat impact meten niet eenvoudig is. Elke organisatie moet door een proces van experimenteren en bijleren. En voor de meeste organisaties start dat proces met het kijken over het muurtje: Wat doen gelijkaardige organisaties? Waar vind ik goede voorbeelden? Door impactmeting als open sourceconcept te benaderen, gaat het sneller om dat soort zaken uit te zoeken.

Open Source

Het begrip Open source komt vanuit de softwareontwikkeling. Open source programmeercode kan door iedereen geconsulteerd, gebruikt en aangepast worden naargelang hun noden en doelen. Het is een gedecentraliseerd model, waarbij kennis opgebouwd wordt door een community van gebruikers. Een peer review proces garandeert de kwaliteit van het geleverde werk.

“Open source is een gedecentraliseed model, waarbij kennis opgebouwd wordt door een community van gebruikers.“

Open source houdt projecten betaalbaar en efficiënt. De communitygebaseerde open source kennislaag laat bedrijven toe om zich focussen op nieuwe problemen en maatwerk, eerder dan voor elke klant opnieuw het warm water uit te vinden. Open source en betalende expertise vanuit bedrijven gaan dus hand in hand.

Impactmeting als open source concept

Een open source platform waarin organisaties hun impactmeting kunnen openstellen voor andere organisaties biedt gelijkaardige voordelen als een platform met open source programmeercode. Het creëert een laag van basiskennis waardoor organisaties niet van nul starten met hun impactmeting. Die basislaag wordt aangevuld met maatwerk om de impact van die specifieke organisatie volledig te vatten. Open source is ook aantrekkelijk omdat de bestaande bouwblokken in een soort van organisch proces van continue verbetering worden gestoken.

“Bekijk mijn impactmeting, geef me feedback en toon me de jouwe, zo leren we van elkaar”

Door bestaande meetsystemen openlijk beschikbaar te maken, ontstaat een cultuur van delen en transparantie: Bekijk mijn impactmeting, geef me feedback en toon me de jouwe, zo leren we van elkaar. Als voldoende organisaties instappen in een verhaal van open communicatie dan zijn de voordelen van die openheid veel groter dan de nadelen. Voor de meeste organisaties is het ontwikkelen en vermarkten van meetinstrumenten ook geen kernactiviteit. Door informatie te delen zorgen we ervoor dat er meer tijd, energie en middelen overblijven voor de kern van de zaak: maatschappelijke impact verwezenlijken.

In het project Wicked Evaluatie ontwikkelen we een systeem om impactmetingen vlot te delen met elkaar. Wil je graag als eerste geïnformeerd worden over de best practices op vlak van impactmeting? Denk je graag mee aan de bouwstenen van een platform om informatie te delen rond impactmeting? Ben je zelf een voorloper of wil je graag snel aan de slag? Laat het ons weten!

Duurzaam Ondernemen

Tue, 15 Jun 2021 12:38:18 GMT

Duurzaam ondernemen

Duurzaam ondernemen is een begrip dat vele ladingen dekt. Wat betekent het voor jou?

Duurzaam ondernemen is een begrip dat vele ladingen dekt. Iedereen heeft er wel zijn eigen idee over en zelfs het begrip duurzaamheid zelf voldoet blijkbaar niet: sommigen spreken liever over Resilience, Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO), Corporate Social Responsibility (CSR), ESG-beleid (Environment, Social en Governance) of Shared Value, en dat is nog maar het topje van de ijsberg. Het zijn allemaal begrippen die te maken hebben met de relatie tussen een organisatie en de maatschappij en hoe een organisatie ervoor zorgt dat onze maatschappij blijft functioneren. Soms ligt de nadruk op de positieve bijdrage die ze wil creëren, vaker nog gaat het over hoe ze anticipeert op en verantwoordt voor kritiek of verwachtingen vanuit de maatschappij..

“Het komt er altijd op neer dat we omzichtig moeten omspringen met onze hulpbronnen bij het streven om aan onze noden te voldoen.”

Van nu en later

Als we toch een definitie van duurzaamheid willen geven, komen we al gauw uit bij het Brundtlantrapport van de Verenigde Naties. Daarin wordt het begrip duurzame ontwikkeling geïntroduceerd. Het is een ontwikkeling die tegemoetkomt aan de noden van het heden, zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien in het gedrang te brengen. Er is op allerlei manieren gesleuteld aan die definitie , maar het komt er altijd op neer dat we omzichtig moeten omspringen met onze hulpbronnen bij het streven om aan onze noden te voldoen.

People, Planet & Co

Er bestaan verschillende modellen om dit idee uit te drukken. Het bekendste is wellicht het 3P-model of de Triple Bottom Line (People, Planet, Profit), waarin naast een economische winst- of verliesrekening, ook een balans wordt opgemaakt op sociaal en ecologisch vlak.

Hoewel het niet echt zo bedoeld was , ligt de nadruk bij zo’n triple bottom line-aanpak de facto vaak op het meten van negatieve impacts. De bedoeling is dus om zo weinig mogelijk negatieve impacts te veroorzaken ( Do no harm ). Door de pijlers expliciet als kapitaal te gaan benoemen, wil men sterker uitdrukking geven aan de idee dat je niet enkel negatieve impacts hebt, maar dat je ook een positieve bijdrage kan hebben en dat je de balans moet opmaken tussen de positieve en de negatieve impacts. Je vindt deze aanpak bijvoorbeeld bij Integrated Reporting <IR> , waarbij men 6 verschillende vormen van kapitaal onderscheid (Financial, Manufactured, Intellectual, Human, Social and relationships en Natural) Andere modellen gebruiken vijf of zeven vormen van kapitaal.

Kapitaal van belang

Hoe dan ook blijft de vraag hoe die verschillende pijlers of soorten kapitaal zich tot elkaar verhouden. In de meeste voorstellingen van de triple bottom line haken de P’s van People, Planet en Profit als een venndiagram in elkaar en dat lijkt te suggereren dat ze op zijn minst gedeeltelijk los staan van elkaar en dat je ze tegen elkaar kan afwegen of inruilen (weak sustainability). Andere stellen ze voor als concentrische cirkels, waarbij de economische pijler ingebed is in een sociale pijler, die op zijn beurt deel uitmaakt van de ecologische pijler. Hiermee wil men uitdrukken dat de economische pijler niet zonder de sociale pijler kan, en de sociale niet zonder de ecologische (strong sustainability). Ook bij andere vormen van kapitaal stelt zich de vraag hoe die verschillende vormen van kapitaal zich tot elkaar verhouden: evolueren ze allemaal in dezelfde richting, of verlies je noodzakelijkerwijs een vorm van kapitaal in ruil voor een andere. Kan je die verschillende vormen van kapitaal sowieso wel met elkaar vergelijken of tegen elkaar omruilen? En welke vorm van kapitaal is uiteindelijk het belangrijkst? Waar draait het uiteindelijk allemaal om? Waar willen we uiteindelijk naartoe?

“Het definiëren van een duurzaamheidskader is een waarden-gedreven oefening, waarvoor niet iedereen hetzelfde antwoord zal geven.”

Een kwestie van waarden

Dat maakt dat het definiëren van een duurzaamheidskader een waarden-gedreven oefening is, waarvoor niet iedereen hetzelfde antwoord zal geven. Voor het ecologische luik kunnen we ons nog baseren op wetmatigheden uit de fysica, chemie en biologie, maar voor de andere vormen van kapitaal, die uiteindelijk allemaal aanleunen bij de sociale wetenschappen, is er veel meer ruimte voor discussie. Dat verklaart waarom er zoveel verschillende duurzaamheidstools en -kaders bestaan.

Peace, Partnerships, Prosperity

Een van de breedst gedragen kaders is de Agenda 2030 van de Verenigde Naties . Zij gebruiken een kader met 5 P’s: naast People en Planet wordt de P van Profit vervangen door de P van Prosperity en aangevuld met Partnerships en Peace. Voor de Verenigde Naties zijn die 5 P’s onlosmakelijk met elkaar verbonden en moeten ze voor iedereen bereikbaar zijn. Om die ambitie concreet te maken, hebben ze ook een aantal doelstellingen geformuleerd die ze tegen 2030 willen bereiken: geen armoede, geen honger, kwaliteitsvol onderwijs, maar evengoed verantwoorde productie en consumptie, betaalbare en duurzame energie en het behoud van natuurlijke hulpbronnen en respect voor leven in het water en op het land.

“De Sustainable Development Goals bieden een gemeenschappelijk kader om over duurzame ontwikkeling te praten en veel duurzaamheidstools verwijzen er dan ook naar”

Deze Sustainable Development Goals bieden een gemeenschappelijk kader om over duurzame ontwikkeling te praten en veel duurzaamheidstools verwijzen er dan ook naar ( Doughnut Economy , Future Fit for Business , Economy for the Common Good , B-Corps , Sustatool , …). Voor de meeste organisaties zijn ze echter te abstract of staan ze te ver van hun dagelijkse werking om er concreet mee aan de slag te kunnen. Daarom is het vaak beter om voor je duurzaamheidsbeleid te vertrekken vanuit een ander kader of een andere tool. De belangrijkste ervan zetten we even uiteen in een volgende blog.

Referenties

United Nations. (1987). Report of the world commission on environment and development: Our common future. UN DocumentsCrilly, D., Ni, N., & Jiang, Y. (2016), “Do-no-harm versus Do-good Social Responsibility: Attributional Thinking and the Liability of Foreignness”, Strategic Management Journal, 37: 1316-1329
Elkington, J. (2018). 25 years ago I coined the phrase “triple bottom line.” Here’s why it’s time to rethink it. Harvard Business Review, 25, 2-5

Do-no-harm én do-good

Mon, 19 Apr 2021 09:33:47 GMT

Do-no-harm én do-good

Pleidooi om als organisatie of onderneming zowel rekening te houden met het minimaliseren van de negatieve impact van je activiteiten (do-no-harm), als je positieve bedoelde impact te maximaliseren (do good)!

Impact, what’s in a name?

Ons Wicked Evaluatie onderzoek wil organisaties en ondernemingen ondersteunen in het meten van hun sociale, ecologische en economische impact. Maar welke impact bedoelen we dan juist? Als het gaat om sociale en ecologische (maatschappelijke) impact wordt in de praktijk soms onderscheid gemaakt tussen het maximaliseren van bedoelde positieve impact van een organisatie of onderneming met een maatschappelijke missie ( do-good ) en het minimaliseren van de negatieve impact van bedrijfsactiviteiten gericht op economische winst ( do-no-harm ). Men spreekt soms van “sociale impact” vs. “sociale verantwoordelijkheid” (Hertel et al. 2020), al vinden we die termen eigenlijk verwarrend, of van positieve versus negatieve externaliteiten (Crilly et al., 2016). De Future-Fit Business beweging maakt het onderscheid tussen “Break-Even Goals” en “Positive Pursuits”.

“Er is een duidelijke link tussen de opdeling do-good en do-no-harm en de opdeling profit en non-profit.”

Economische winst? Do-no-harm aantonen

Bedrijven met focus op economische winst creëren, in meerdere of mindere mate afhankelijk van hun bedrijfsactiviteiten, negatieve externaliteiten, de “environmental and social cost of doing business”. Ze verdienen geld voor hun aandeelhouders maar creëren ecologische en sociale kosten voor andere stakeholders. De laatste jaren worden deze spelers meer en meer uitgedaagd door hun investeerders en klanten om die kosten te minimaliseren. Verschillende kaders, tools, standaarden en labels werden ontwikkeld onder de brede ESG (environmental, social and governance) paraplu, vb. de traditionele GRI indicatoren , het IRIS+ systeem , het internationale B Corps Initiative , de SDG Action Manage r, de Donut Economie van Kate Raworth, en de Sustatool en MVO scan in België.

Op dit moment is er vooral nood aan harmonisatie, ook daar zijn meerdere initiatieven uit verschillende hoeken mee bezig. De recente plannen van de International Financial Reporting Standards (IRFS) Foundation om ESG standaarden te ontwikkelen [8] is hierin mogelijks baanbrekend, hun financiële standaarden worden door 140 landen gebruikt. Aan harmonisatie over hoe standaarden kunnen worden gemeten wordt gewerkt door o.a. de Value Balancing Alliance en het Impact Management Project . Naast harmonisatie is er ook nood aan meer regelgeving. De Europese wetgeving omtrent non-financial reporting laat bedrijven momenteel nog grotendeels vrij in het rapporteren van hun sociale en ecologische externaliteiten, en de meeste tools en standaarden zijn gebaseerd op zelfevaluatie. We wachten met spanning op de geplande update naar een Non-Financial Reporting Directive 2.0 in het kader van de European Green Deal. Europa moet durven nadenken over transparantie en audits, en waarom geen negatieve consequenties en/of positieve voordelen op vlak van belastingen, overheidsopdrachten, … verbinden aan een positieve ESG evaluatie?

Maatschappelijke winst? Do-good aantonen

Tegenover de do-no-harm focus van profit bedrijven staat de do-good focus van de non-profit. Voor organisaties of ondernemingen met een maatschappelijke missie is het vooral belangrijk om hun positieve externaliteiten aan te tonen, de bedoelde meerwaarde die ze creëren voor hun doelgroep. Ook hier hebben de laatste jaren enkele holistische kaders met een brede kijk over het landschap van sociale en ecologische impact hun intrede gedaan, zoals de Economy for the Common Good Matrix. Vaak wordt deze brede kijk nog achterwege gelaten voor een gerichte focus (en besteding van beperkte middelen) op enkel de maatschappelijke missie van een organisatie (met het risico van cherry-picking, en do-harm negatieve externaliteiten voor andere doelgroepen of op andere domeinen).

Beyond the divide

Net zoals we in een vorige blog een oproep deden om de opdeling tussen profit en non-profit te overstijgen omdat echte meerwaardecreatie in het midden ligt, doen we ook hier een oproep om minder eenzijdig te focussen op do-no-harm of do-good. Dit vraagt een shift langs beide kanten. We hebben bedrijven nodig die niet enkel de negatieve externaliteiten van hun bedrijfsactiviteiten willen minimaliseren, maar hun significante financiële middelen en expertise ook proactief willen inzetten voor do-good. We hebben de bedrijfssector nodig in het complexe web van maatschappelijke uitdagingen waar we vandaag mee geconfronteerd worden. Hun essentiële rol wordt meer en meer belicht, o.a. ook in de 2030 Agenda for Sustainable Development . Gelukkig zijn er ook meer en meer pioniers die de uitdaging aannemen. Wereldwijd onderschreven 181 CEO’s vorige zomer in het Statement on the Purpose of a Corporation vanuit de Business Roundtable een shift van een nauwe focus op aandeelhouders naar meerwaardecreatie voor een brede groep stakeholders. In eigen land vroegen 60 Belgische ondernemingen de overheid om een nationaal wettelijk kader op te stellen inzake zorgplicht omtrent milieu- en mensenrechtenschendingen in toeleveringsketens [3] .

Aan de andere kanten mogen ook de organisaties en ondernemingen met een maatschappelijke missie hun negatieve externaliteiten niet uit het oog verliezen. Vaak zijn deze beperkter in grootte-orde en/of worden ze (tot op zekere hoogte) gecompenseerd door de positieve externaliteiten. Toch blijft het belangrijk om een holistische kijk op impact te behouden en naast de bedoelde positieve impact op hun doelgroep ook de mogelijke negatieve sociale of ecologische gevolgen op andere stakeholders niet uit het oog te verliezen en vb. geen duizenden flyers af te drukken of fast-fashion T-shirts uit China te bestellen als promomateriaal.

A road left to travel

Do-no-harm én do-good combineren dus. Niet om alles te gaan meten, maar wel omdat eerst het hele plaatje zichtbaar moet zijn, voordat organisaties en ondernemingen daarbinnen bewuste, onderbouwde en transparante keuzes kunnen maken over welke impact ze gaan meten en waarom. Dit vraagt een nieuwe aanpak. Eentje die de standaardisering en gebruiksvriendelijkheid van do-no-harm combineert met de diepgang en flexibele aanpak op maat nodig voor do-good. Geen kleine uitdaging voor PWO Wicked Evaluatie . Stay tuned!

Referenties

Crilly, D., Ni, N., & Jiang, Y. (2016), “Do-no-harm versus Do-good Social Responsibility: Attributional Thinking and the Liability of Foreignness”, Strategic Management Journal, 37: 1316-1329
Hertel, C., Bacq, S., & Lumpkin, G.T. (2020), “Social Performance and Social Impact in the Context of Social Enterprises – A Holistic Perspective”, from Handbook of Social Innovation and Social Enterprises

Tegenpolen verbinden

Tue, 30 Mar 2021 12:10:47 GMT

Tegenpolen verbinden

Verschillende spelers in het ondernemerslandschap vandaag overbruggen de kloof tussen economische winst voor shareholders of maatschappelijke winst voor stakeholders. Deze blog biedt een overzicht en een oproep om beide domeinen niet langer als tegenpolen te zien. Echte innovatie verbindt beide!

Het ondernemerschapslandschap is sterk aan het veranderen. Onderstaande infographic van het Amsterdam Impact Action Programme 2019-2022 schetst een helder beeld van de verschillende spelers. Dit beeld kom je de laatste jaren vaker tegen, vb. ook in het boek Allemaal Sociaal 3.0 van Steven Serneels en Piet Colruyt, en een recente bijdrage van The Shift . We bespreken het hier nog even kort als kader voor ons lopende onderzoek naar Wicked Evaluatie , waar we organisaties en ondernemingen willen ondersteunen in het meten van hun sociale, ecologische én economische impact.

De traditionele kloof tussen de pure non-profit aan de linkerkant, in België de vzw die enkel focust op maatschappelijke winst, en de pure profit bedrijven aan de rechterkant die enkel uit zijn op economische winst voor hun aandeelhouders wordt meer en meer in vraag gesteld. Enerzijds zit in deze tweedeling een (te) enge definitie van “profit” als economische winst vervat. De non-profit realiseert evenzeer winst, om die reden spreekt men bijvoorbeeld in de peer-to-peer community liever van “for benefit”. Anderzijds wordt de kloof ook meer en meer gevuld met alternatieven. Aan de non-profit zijde zorgt de steeds kleiner wordende berg subsidies ervoor dat organisaties op zoek gaan naar manieren om zelf een deel van hun inkomsten te genereren. Aan de profit zijde zijn de meeste (grote en/of internationale) bedrijven intussen bezig met Maatschappelijke Verantwoord Ondernemen (MVO) activiteiten waar een klein deel van de winst of tijd van medewerkers wordt gedoneerd aan een goed doel of wordt via duurzaamheidsdoelstellingen gewerkt aan een meer duurzame productie.

"De echte vernieuwers vinden we in het midden van het spectrum.”

De echte vernieuwers vinden we in het midden van het spectrum. Het Amsterdam Impact Action Programme spreekt over impact ondernemingen. De term hybride ondernemingen of hybride organisaties wordt ook steeds vaker gebruikt, door o.a. Marleen Denef van Impact Advocaten en Dr. Anne-Claire Pache, de Francqui Chair 2020.

Bij deze hybride ondernemingen vinden we allereerst de sociaal ondernemers . Zij zetten hun maatschappelijke missie op de eerste plaats (impact first), maar zijn door het aanbieden van een dienst of product financieel onafhankelijk en krijgen weinig of geen donaties of subsidies. Bovendien is ook hun bedrijfsvoering sociaal: winst wordt geherinvesteerd in de sociale missie, stakeholders worden betrokken, transparantie, rechtvaardigheid en ecologische duurzaamheid staan centraal (Gebaseerd op de definitie van de Europese Commissie en de Social Economic Council )

Naast sociaal ondernemers zien we een opkomst van maatschappelijk-gedreven ondernemingen (socially responsible business). Zij zetten winst op de eerste plaats (profit first), maar richten zich naast economische winst voor hun aandeelhouders in toenemende mate op het maximaliseren van meervoudige waarde, economisch én maatschappelijk, op lange termijn voor alle stakeholders (klanten, werknemers en maatschappij). Ze worden hier volgens een recente studie van the Shift toe aangezet door hun klanten (die steeds meer rekening houden met duurzaamheid), hun werknemers (die meer zingeving vinden bij een duurzaam bedrijf) en hun investeerders (die via ESG-ratings lange-termijn risico’s beter kunnen inschatten).

Maatschappelijke winst en economische winst stonden ooit lijnrecht tegenover elkaar, zowel ideologisch als in de praktijk, aan weerszijden van een diepe kloof. Vandaag beseffen we gelukkig meer en meer dat we beide tegengestelde polen moeten verbinden om de lamp van innovatie te doen branden. Of zelfs nog een stap verder, dat het geen tegengestelde polen zijn. Economische winst levert maatschappelijke winst op en vice versa, zoals door Thomas Piketty en vele anderen wordt aangetoond.

“We moeten beide tegengestelde polen verbinden om de lamp van innovatie te doen branden.“

Een grote uitdaging in dit verhaal ligt bij het meten van alle aspecten van meervoudige waarde creatie (economisch, sociaal én ecologisch) van een onderneming. En de verzamelde inzichten daarna meenemen in strategische bedrijfskeuzes om meerwaarde te maximaliseren. Samen met het werkveld gaan we op zoek naar antwoorden in het project Wicked Evaluatie . Stay tuned!

De hokjes voorbij.

Thu, 18 Mar 2021 16:38:51 GMT

De hokjes voorbij

In het kader van het praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek 'Wicked Architects' worden een aantal 'wicked ondernemers' geïnterviewd, om meer inzicht te verkrijgen in complex ondernemerschap. In deze blogpost neemt Eefje Cottenier ons mee in de wereld van wicked ondernemen en wicked organiseren.

Mijn jongste broer woont al lang, sinds kort na zijn afstuderen, aan de andere kant van de wereld. Tijdens een familiebezoek vermeldde hij eens dat Belgen een serieuze crisis niet zouden ‘overleven’. De Afrikanen in het Zuid-Afrika waar hij toen woonde wel, dixit mijn broer. Het verschil dat volgens hem het verschil maakte was dat wij Belgen zo verwend werden in onze Westerse verzorgingsstaat, dat we niet meer in staat zouden zijn om voor onszelf te zorgen, en onze eigen uitdagingen aan te pakken. Terwijl vele Zuid-Afrikanen net opgroeiden in een context waar de overheid veel afweziger was en zelfregie bijgevolg een noodzaak. Dit gesprek met mijn broer popt nu terug op in mijn hoofd, na een gesprek met Eefje Cottenier. Founding mother en bezielster van De Stuyverij in Kortrijk, sociaal ondernemer, impactingenieur, architect van ecosystemen… en tegelijk ook denker, innovator, en geboren antropologe. Het was een lang gesprek, net voor Kerstmis. Een fijn gesprek waarin ze inzoomde op dingen die haar bezighouden, en dan voornamelijk waar ze deze dagen mee aan de slag is, namelijk ‘voorbij de hokjes gaan’. Zoals ik het begreep is het een mengeling van elke mens de regie over het eigen leven terug geven, en systemen bouwen die dit mogelijk maken.

Regie over het eigen leven

Eefje herinnerde me eraan dat elk mens recht heeft op de regie over zijn/haar leven, om zijn/haar uitdagingen zelf aan te pakken. En dit naar ieders eigen vermogens… dat is het mooie eraan. Er niet vanuit gaan dat iedereen jouw uitdagingen heeft of dat iedereen moet doen wat jij te doen hebt, maar elkeen de eigen uitdagingen gunnen en het proces daar naartoe. Ik vermoed dat het dit is wat de boeddhisten bedoelen met de term mededogen…

“The end game is een maatschappij waarvan elke persoon eigenaar is, net omdat iedereen er mee aan gebouwd heeft.”

Ieder individu eigenaar van onze maatschappij

Mensen moeten ook zelf kunnen bepalen wat hun rol is in hun eigen leven en in de samenleving. En als mensen de regie van hun problemen en uitdagingen terug in handen krijgen, dan groeien daar vanzelf nieuwe structuren uit, nieuwe oplossingen en nieuwe manieren van samenwerken. Doordat deze nieuwe structuren opgebouwd worden door én voor de betrokken mensen, resulteren deze ook weer als vanzelf in meer resultaten en maatschappelijke impact. The end game is een maatschappij waarvan elke persoon eigenaar is, net omdat iedereen er mee aan gebouwd heeft.

Architectuur en proces leiden ‘vanzelf’ tot resultaten

Om dit alles mogelijk te maken heb je nood aan processen en deze processen begeleiden is waar Eefje en De Stuyverij o.a. mee bezig zijn. Je kan het ecosysteemarchitectuur noemen, of stakeholderarchitectuur, of impactarchitectuur. Een architectuur die zo opgezet is dat er voldoende ruimte is om te ontdooien en initiatief te nemen. Zodat stakeholders niet alleen betrokken worden maar ook samen gaan creëren, volgens een proces dat vanzelf tot resultaten leidt wanneer het doorlopen wordt.

Het proces in 3-2-1

Dit proces dat vanzelf tot resultaten leidt kan samengevat worden in:

Drie basisregels

De doelgroep(en) en alle stakeholders zijn vanaf de start aanwezig
Het proces start met het vaststellen van de uitdaging of vraagstelling
Waarbij men relatief lang in de vraagstelling of ‘probleemzone’ blijft hangen om dieper te graven naar waar het werkelijk om gaat

Twee gevolgen

De oplossing wordt zo beleid- en’ hokjes’- overschrijdend
En zorgt ervoor dat het probleem aangepakt wordt en niet ‘verschoven’

Eén voorwaarde

Heb vertrouwen in het voortschrijdend inzicht en weersta de verleiding om snel naar een mentaal opgebouwde oplossing te springen.

"Er is geen Utopia.

We kunnen slechts binnen onze huidige context,
met de methodes die we hebben,
verandering laten ontstaan."

De hokjes voorbij

Eefje gelooft niet in het ontwikkelen van iets nieuws dat het oude wegconcurreert. Vroeg of laat belandt het nieuwe in dezelfde positie en wordt op zijn beurt weggeconcurreerd, waarbij opnieuw veel waardevolle restwaarde bij de vuilnis belandt en niet ‘gerecycleerd’ wordt. Ze noemt het een denkfout, verantwoordelijk voor een grote verspilling van middelen. Het is veel effectiever om te onderzoeken hoe oude en nieuwe structuren kunnen samenwerken, en mekaar positief besmetten. Hoe kan je nieuwe structuren laten verder groeien binnen bestaande structuren, en zo een systeem van permanente innovatie creëren? Waarbij de ‘oude’ structuren kennis en ervaring doorgeven, en zorgen voor de stabiliteit die mensen nodig hebben. Het is een continu proces want er is geen finale formule, het is een permanent samen bouwen. Voorwaarde is wel dat de verschillende hokjes, oud en nieuw, voldoende ‘doorlaatbaar’ zijn en de focus op hun gezamenlijk doel kunnen houden.

E r is geen Utopia

In onze Westerse wereld willen we graag dadelijk een oplossing voor onze uitdagingen. Lukt het niet in de bestaande context dan projecteren we het ideaalbeeld er wel buiten, in Utopia. Maar er is geen Utopia, we moeten in het huidige systeem, in de huidige context, met de nu beschikbare methodes verandering laten ontstaan. Bouwstenen lostrekken en opnieuw gaan leggen, verwonderd zijn over wat al aanwezig is. Want we zijn zo gewend geraakt aan bepaalde kennis, ervaring, middelen,… dat we niet meer beseffen dat we ze hebben. En tegelijk vraagt het een bewustzijn dat alles een proces is, dat kwalitatieve en duurzame systemen geleidelijk en participatief moeten ontwikkeld worden om zowel doeltreffend als gedragen te zijn.

Addertjes onder het gras

‘Maar gaat het in de praktijk echt allemaal zo vlot als je vertelt?’, vraag ik Eefje. Ze haalt haar schouders op, en verwijst naar het proces. ‘Er is een proces en als je dat volgt dan heb je vanzelf resultaat’. Maar ze voegt eraan toe dat er uiteraard wel addertjes onder het gras zitten, die je moet proberen te vermijden. Een belangrijke zijn de vastgeroeste denkkaders, wanneer die naar boven komen moet je als begeleider oppassen dat je daar niet in mee stapt. Daarnaast kunnen er in bestaande systemen ook blinde vlekken zitten, die ervoor zorgen dat men steeds hetzelfde gaat heruitvinden en er niet in slaagt zich af te stemmen op de (gewijzigde) context en doelpubliek. En tenslotte, als je voorbij de hokjes wil denken en doen, moeten de hokjes wel bereid zijn om zich af en toe te herschikken, en vooral doorlaatbaar zijn.

“Ik geloof niet in het ontwikkelen van iets nieuw dat het oude wegconcurreert.“

(Eefje Cottenier)

De maatschappij… dat zijn wij

Op de vraag wie of wat haar inspireerde impactingenieur en sociaal architect te worden verwijst Eefje naar het boek ‘De wereld dat ben jij’ van Krishnamurti. Gezien mijn liefde voor boeken, is een exemplaar nog net op tijd onder de kerstboom gearriveerd. Op de achterflap lees ik: ‘Onze kritische, afwijzende en wantrouwende houding tegenover wat wij de wereld noemen dient plaats te maken voor de realiteit van het deelhebben aan die wereld, van het beseffen dat wij het zelf zijn die de wereld vertegenwoordigen en vormgeven’. Ik denk terug aan de uitspraak van mijn jongste broer over het vermeende gebrek aan veerkracht bij de verwende Westerse burger. Misschien is het tijd om volwassen te worden, en de regie te nemen, over ons eigen leven en over de maatschappij waarin we leven. Want de maatschappij, dat zijn wij.

Eefje Cottenier studeerde aan de ‘University of Life’ en ervaarde al snel dat onze maatschappij met een aantal systemische uitdagingen kampt. Na enkele jaren van zelfstandige activiteit als consultant in innovatie en marktpositionering kwam de drang om zelf een sociale onderneming op te zetten. De van haar vader overgeërfde drive om de wereld een betere plaats te maken zette haar aan tot actie. Vanuit de coöperatieve Together we Coop ontstaan bottom-up nieuwe samenwerkingsvormen die gemeenschappelijke uitdagingen aanpakken. Zo zijn er de Stuyfplekken, het platform voor DIY kinderopvang Cokido en de Methodiekenfabriek. Eefje is een serieel onderneemster die nauw samenwerkt met doelgroepen en stakeholders, en business modellen inbouwt in een ecosysteem.

De Stuyverij - Broedplek Vol-Doening

Van wie zijn de robots?

Wed, 10 Feb 2021 12:08:21 GMT

Van wie zijn de robots?

Science-fiction verhalen namen ons al lang geleden mee naar tijden waarin de mens vervangen zou worden door de robot. De ultieme fantasieën van Pixar’s Wall-E hebben we nog niet bereikt, maar bijvoorbeeld de robotisering van productieprocessen is al een feit en breidt zich verder uit. Ondertussen bevolken drones ons luchtruim en bezorgen binnenkort misschien wel uw take away maaltijd. Die u vrijstelt van het koken nadat uw zelfrijdende auto u thuisbracht, na een lange en vermoeiende werkdag.

Want vermoeiend zijn de werkdagen wel, in het tijdperk van de robotisering. Althans voor hen die een job hebben en moeten concurreren tegen de efficiëntie van de technologie, en geconfronteerd worden met een meer diverse job-invulling en arbeidsintensiteit.

De bezorgdheid die leefde tijdens de eerste helft van de 20 ^ste eeuw, over waarmee mensen zich zouden bezighouden nadat technologische vooruitgang leidde tot hogere efficiëntie en bijgevolg verminderde arbeidstijd is nooit kunnen getest worden in de praktijk. Enerzijds omdat we vorige eeuw een grote economische groei kenden, met een vermenigvuldiging van de productie. Anderzijds omdat technologische productiviteitswinsten niet ten goede kwamen aan de arbeid, maar aan het kapitaal. Met een hoge werkloosheid en toenemende ongelijkheid tot gevolg.

“Wat als robots enkel bestaan dankzij de overheid, die ruim investeert in basisonderzoek?”

Robots en hun financiering

Maar terug naar de robots. In zijn boek ‘Ongelijkheid. Wat kunnen we eraan doen?’ stelt Anthony Atkinson zich de vraag van wie deze robots eigenlijk zijn. Wel… van diegenen die ze ontwikkelden? Of van diegenen die ze produceerden? En dan uiteindelijk van diegene die ze koopt? Dit is een denkwijze die de meesten onder ons logisch vinden, omdat we opgroeiden in een wereld waarin eigendomsrechten op deze wijze geïnterpreteerd worden. Het is deel van het ‘dominante verhaal’ dat onze cultuur bepaalt. Maar wat als ik stel dat deze robots enkel bestaan dankzij de overheid, die ruim investeert in basisonderzoek, hetwelk de basis vormt voor deze technologieën

“Wanneer de overheid financiert en risico’s afdekt, spreken we dan nog van een vrije markt?”

It's the economy, you stupid

Vergelijk het met biotech-bedrijven die vaak start-up financieringen krijgen van de overheid, en steunen op onderzoek van universiteiten en onderzoeksinstellingen. Of denk aan de momenteel zo populaire coronavaccins, ontwikkeld door farma-reuzen maar gefinancierd door diverse overheden en Bill Gates. En ‘besteld’ door diezelfde overheden die bovendien elk risico van afname en werkzaamheid op zich namen. Van wie is de biotechnologie dan, van wie zijn de coronavaccins? Van Bill Gates die het onderzoek financierde? Van de overheid die alle economische risico’s overnam? Terecht kunnen we ons de vraag stellen of het nog logisch is dat de meerwaarden en winsten van deze gesubsidieerde sectoren louter bij de aandeelhouders terecht komen. Is het bijgevolg nog logisch dat coronavaccins volgens commerciële marktnormen verkocht worden? Of houden we vast aan het idee dat het allemaal eigendom is van de juridische entiteit die toevallig strategisch best geplaatst was om een patent aan te vragen? Een patent waaraan vervolgens automatisch eigendomsrechten toegekend worden. De andere financiers hadden maar beter moeten weten… it’s the economy you stupid!

Ons dominant economisch verhaal

Uiteraard is alles een tikkeltje complexer dan het hier wordt voorgesteld, maar dit neemt niet weg dat we doorgaans niet nadenken over ons dominant economisch verhaal. Terwijl deze verhalen gemaakt werden in andere tijden, met andere belangen en vooral ook vanuit andere realiteiten. Vanuit machtsverhoudingen en principes die niet meer passen in de 21 ^ste eeuw, en waar we als 21 ^ste eeuwse bewuste wereldburger niet meer mee akkoord kunnen gaan.

Robots zijn niet waardenvrij

Robots en andere technologische innovaties zijn niet zomaar waardenvrij. De keuze voor bepaalde innovaties, en voor de sectoren waar in innovaties geïnvesteerd wordt, heeft niet alleen een grote impact op die sectoren maar ook op de maatschappij als geheel, op korte zowel als lange termijn. Wat als, bijvoorbeeld, we fors zouden investeren in innovaties in

burgerschap en well-being? Wat als we voorrang zouden geven aan innovaties die onze planeet en klimaat herstellen? Innovatiebeslissingen worden doorgaans echter louter ingegeven door financieel-economische motieven: efficiëntieverbeteringen op plaatsen waar de meeste winst voor de aandeelhouders kan behaald worden. En volgens het dominante verhaal zou ook de consument hiervan beter worden doordat men een betere prijs kan aanbieden.

“Wat als we voorrang zouden geven aan innovaties die onze planeet en klimaat herstellen? “

Externaliteiten

Uiteraard zijn er vele neveneffecten aan deze technologische innovaties en robotisering, gaande van vervuiling van onze leefcontext tot verlies van arbeidsplaatsen met toenemende ongelijkheid en armoede. We noemen ze externaliteiten, zaken waarvoor de onderneming (die nochtans rechtspersoonlijkheid heeft) geen verantwoordelijkheid moet nemen en mag afwentelen op haar omgeving en de maatschappij. Misschien klinkt dit u niet logisch, maar het mag wel, want het maakt deel uit van ons dominante verhaal. We volgen het, zonder het nader in vraag te stellen.

“Het einde van een tijdperk herken je aan een systeem dat steeds minder werkt”

(Vlaclav Havel)

Het einde van een tijdperk

Maar wat als dit dominante verhaal niet meer werkt? Vaclav Havel zei ooit dat wanneer een systeem steeds minder werkt dit wijst op het einde van een tijdperk, het einde van een paradigma. We voelen de motor al enkele decennia sputteren, oplapmiddelen werken steeds minder goed en minder lang. Tegelijk nemen nieuwe economische theorieën en modellen steeds meer ruimte in. Duurzamere modellen, zowel op ecologisch als maatschappelijk vlak. We zitten volop in de transitie naar een nieuwe wereld, of we het nu fijn vinden of niet. Uiteraard is er weerstand… maar is weerstand geen bewijs dat er werkelijk zaken veranderen? Is weerstand niet tegelijk een beschermengel, die zorgt voor een geleidelijke transitie, zodat de leidingen niet verbranden?

Robots, van wie zijn ze?

Om terug te komen op de robots, van wie zijn ze? Ik denk dat we kunnen stellen dat de meeste van de innovaties een beetje van ons allemaal zijn. Omdat we indirect mee geholpen hebben aan hun ontstaan. Door de belastingen die we betalen en waarmee de overheid (basis)onderzoek financiert, door het onderwijssysteem dat knappe koppen opleidt, door de vele landbouwers die ons allen voeden waardoor we kunnen werken, enz. En misschien wel vooral, omdat we als mensheid allemaal meedragen en meebetalen voor deze externaliteiten, onder de vorm van slechte lucht die onze gezondheid aantast, een wijzigend klimaat dat onze toekomst onzeker maakt, te weinig gepaste jobs die zowel tot armoede als burn-outs leiden, enz. enz. Als we vanuit een nieuw dominant economisch verhaal kijken, dat systemisch kijkt en het geheel in beschouwing neemt, dan zijn deze robots van ons allemaal.

Toxic toys

Geld door schuld: de verborgen architectuur van ongelijkheid.

Geld door schuld: de verborgen architectuur van ongelijkheid. Monetaire geletterdheid #5

Tussen Keizer en Bankier. Wie het geld mag drukken heeft de macht.

Tussen Keizer en Bankier. Wie het geld mag drukken heeft de macht. Monetaire geletterdheid #4

Feel the Change you Wish to See

Feel the change you wish to see Bewustzijn verruimen door het loslaten van beperkende gevoelens Transitiegeletterdheid #2

De Strategische Bitcoin Reserve: financiële innovatie, dwaling of schurkenstreek?

De Strategische Bitcoin Reserve: financiële innovatie, dwaling of schurkenstreek? Monetaire geletterdheid #3

Think the Change you Wish to See

Think the change you wish to see Uitgaande en inkomende denk- en waardensystemen Transitiegeletterdheid #1

Het clan- paradigma

﻿ Conclusie

Waarom de digitale euro (CBDC) een publiek debat vereist.

Waarom de digitale euro (CBDC) een publiek debat vereist. Monetaire geletterdheid #2

De digitale euro: Hoe werkt het?

De CBDC of digitale euro: Hoe werkt het? Monetaire geletterdheid #1

Economische systeemverandering is cruciaal voor een duurzaamheidstransitie

Economische systeemverandering is cruciaal voor een duurzaamheidstransitie

Toxic Toys

Toxic Toys

Duurzaam speelgoed

To nudge or not to nudge. That's the question.

To nudge or not to nudge? That's the question. Reflecties van een onderzoeker

Ben jij wicked proof?

Ben jij wicked proof? Wicked mindset, competenties en tools

Help! Een paradigmaverandering!

Bring the whole elephant in the room!

Bring the whole elephant in the room! Omgaan met complexe uitdagingen

Hoe omgaan met complexe uitdagingen?

By Snowded - Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=33783436linea

Leiderschap in tijden van complexiteit

Het is belangrijk om bewust te zijn van de unknown unknowns, beseffen dat je niet weet wat je niet weet. Dat je niet weet wat belangrijk is.

De verandering in denken, en de competenties die ingezet worden, zijn zo compleet verschillend en zelfs tegengesteld, dat we kunnen spreken van een paradigmashift.

Welcome in the wicked world

Welcome in the Wicked World! (H)erkennen van complexe uitdagingen

Wat zijn complexe uitdagingen?

Worden complexe uitdagingen dan nooit opgelost?

Behandelingen voor complexe uitdagingen zijn niet juist-of-fout, maar werken goed-of-slecht

No trial-and-error, but a one-shot operation

Cynefin-model: simpel, ingewikkeld of complex?

Complexiteit (h)erkennen

De mythe van de staatsschuld

De mythe van de staatsschuld (boekbespreking)

De ware limieten zijn niet de overheidsmiddelen maar de beschikbare productiemiddelen, menselijke arbeid, grondstoffen, productiemiddelen en infrastructuur.

“Omdat we getraind zijn om te geloven dat -net zoals wij zelf ervaren bij onze persoonlijke financiën- de overheid eerst geld moet vinden voordat ze geld kan uitgeven, is iedereen geobsedeerd door de vraag : ‘Hoe gaan we dat betalen’.”

MMT is ‘not a free lunch’. Het gaat erom dat we een economie kunnen opbouwen die een goed leven biedt voor iedereen.

Bij toepassing van de MMT verschuift de vraag van ‘Hoe gaan we dat betalen?’ naar

﻿ ‘Hoe gaan we dit verwezenlijken?’

Bij toepassing van de MMT verschuift de vraag van ‘Hoe gaan we dat betalen?’ naar ‘Hoe gaan we dit verwezenlijken?’

“It’s not tax that our government wants, it’s our time.” (Warren Mosler)

Open Source Impactmeting

#nofilter: impactmeting als open source concept

Black Box

Voordelen van open communicatie over de methodiek achter jouw impactmeting

Open Source

Impactmeting als open source concept

Duurzaam Ondernemen

Duurzaam ondernemen

Do-no-harm én do-good

Do-no-harm én do-good

Tegenpolen verbinden

Tegenpolen verbinden

De hokjes voorbij.

De hokjes voorbij

Van wie zijn de robots?

Van wie zijn de robots?

Geld door schuld: de verborgen architectuur van ongelijkheid.

Monetaire geletterdheid #5

Tussen Keizer en Bankier. Wie het geld mag drukken heeft de macht.
Monetaire geletterdheid #4

Feel the change you wish to see
Bewustzijn verruimen door het loslaten van beperkende gevoelens
Transitiegeletterdheid #2

De Strategische Bitcoin Reserve: financiële innovatie, dwaling of schurkenstreek?
Monetaire geletterdheid #3

Think the change you wish to see
Uitgaande en inkomende denk- en waardensystemen
Transitiegeletterdheid #1

Conclusie

Waarom de digitale euro (CBDC) een publiek debat vereist.
Monetaire geletterdheid #2

De CBDC of digitale euro: Hoe werkt het?
Monetaire geletterdheid #1

To nudge or not to nudge? That's the question.
Reflecties van een onderzoeker

Ben jij wicked proof?
Wicked mindset, competenties en tools

Bring the whole elephant in the room!
Omgaan met complexe uitdagingen

Welcome in the Wicked World!
(H)erkennen van complexe uitdagingen

De mythe van de staatsschuld
(boekbespreking)

‘Hoe gaan we dit verwezenlijken?’